HAZOP nedir sorusunun kısa cevabı şu: tesisi düğümlere ayırıp her düğümde akış, basınç, sıcaklık gibi parametrelere yok, fazla, az, ters gibi kılavuz kelimeler uygulayan ve böylece tasarım amacından sapmaları arayan, ekip halinde yürütülen bir tehlike ve işletilebilirlik çalışmasıdır. Her sapmanın nedeni, sonucu ve mevcut önlemi tabloya yazılır; açık kalan yerler için öneri ve sorumlu belirlenir.
Öne çıkanlar
- HAZOP, tasarım amacından sapmaları kılavuz kelime ve parametre eşleştirmesiyle arayan, çok disiplinli bir ekiple yürütülen nitel bir risk tanımlama yöntemidir.
- Yöntemin uluslararası uygulama kılavuzu IEC 61882'dir; yürürlükteki baskı 10 Mart 2016'da yayımlanan 2.0 baskıdır (IEC 61882:2016).
- Temel kılavuz kelimeler yok, fazla, az, ayrıca, kısmen, ters ve başkadır; zaman ve sıra sapmaları için erken, geç, önce ve sonra eklenir.
- Büyük kaza mevzuatı HAZOP adını anmaz, ancak kapsamdaki kuruluşlar dahili tehlikeleri standarda veya bilimsel literatüre dayanan bir yöntemle tanımlamak ve kullandıkları yöntemi açıklamak zorundadır.
- HAZOP olasılık üretmez; sapmaları İSG risk değerlendirmesine taşırken puanlamayı kendi yönteminizle yapar, önerileri sorumlu ve tarihle eylem planına bağlarsınız.
HAZOP nedir, nereden çıktı?
HAZOP (Hazard and Operability Study), Türkçede tehlike ve işletilebilirlik çalışması, bir sistemin tasarım amacından nasıl sapabileceğini kılavuz kelimelerle sistematik olarak sorgulayan ve çok disiplinli bir ekiple yürütülen risk tanımlama tekniğidir. Yöntem 1963'te İngiliz kimya şirketi ICI'da geliştirildi, ilk makalesi 1974'te yayımlandı ve proses endüstrisinden yazılım ile prosedür incelemelerine kadar yayıldı.
Adındaki iki kelime iki hedefi gösterir: tehlike tarafında yangın, patlama ve zehirli salım gibi zarar kaynaklarını, işletilebilirlik tarafında üretimi aksatan veya ürünü spesifikasyon dışına çıkaran sorunları ararsınız. IEC 61882'ye göre HAZOP, deneyime dayalı tasarım kurallarının yerine geçmez, onları tamamlar.
Kontrol listesi HAZOP'u gibi kullanımlar standarda göre HAZOP sayılmaz. HSE'nin değerlendirmesiyle klasik HAZOP olasılık da vermez; HAZOP önerileriyle giderilemeyen tehlikelerde riskin kabul edilebilir olup olmadığına ayrı bir analizle karar verilir.
IEC 61882'nin güncel baskısı hangisi?
Yürürlükteki baskı, IEC'nin 10 Mart 2016'da yayımladığı IEC 61882:2016'dır: 2.0 baskı, adı "Hazard and operability studies (HAZOP studies), Application guide". Bu baskı 2001 tarihli ilk baskının yerini aldı. IEC web mağazasında 12 Kasım 2026 itibarıyla daha yeni bir baskı görünmüyor; standardın kararlılık tarihi 2028 olarak verilmiş.
| Baskı | Yayım | Durum |
|---|---|---|
| IEC 61882:2001 (1.0) | 2001 | 2016 baskısıyla iptal edildi |
| IEC 61882:2016 (2.0) | 10 Mart 2016 | Yürürlükte, kararlılık tarihi 2028 |
Kararlılık tarihinde standart yeniden onaylanır, geri çekilir, revize edilir veya değişiklik alır. 2016 baskısı terimleri ISO 31000:2009 ve ISO Guide 73:2009 ile uyumlu hale getirdi, HAZOP'u bir risk tanımlama aracı olarak konumlandırdı ve prosedür HAZOP'u için geliştirilmiş bir vaka örneği ekledi. Ekteki örnekler kimya dışını da kapsar: otomatik tren koruma sistemi, acil durum planlaması, piezo vana kontrol sistemi.
HAZOP ekibinde kimler olmalı?
IEC 61882'ye göre çalışma, eğitimli ve deneyimli bir çalışma liderinin yönetiminde, farklı disiplinlerden uzmanlarla yürütülür; lidere tercihen bir kayıtçı eşlik eder. IChemE'nin uygulama rehberi yüz yüze HAZOP'taki rolleri lider, kayıtçı, tasarımcı, kullanıcı (işletme ve bakım) ve uzmanlar olarak sayar. Ekip, gereken bilgiyi kapsayacak kadar küçük tutulur.
| Rol | Sahadaki karşılığı | Görevi |
|---|---|---|
| Çalışma lideri | Prosesten bağımsız, HAZOP deneyimli mühendis | Düğüm ve kelime sırasını yönetir, tartışmayı kapsamda tutar |
| Kayıtçı | Teknik yazımı güçlü mühendis | Sapma, neden, sonuç ve önerileri oturumda tabloya işler |
| Tasarımcı | Proses mühendisi veya tasarım firması | Tasarım amacını ve sistemin sapmaya tepkisini açıklar |
| Kullanıcı | Vardiya amiri, panel operatörü, bakım şefi | Sahadaki gerçek işletme ve bakım uygulamasını getirir |
| Uzman | Otomasyon, mekanik, kimya, İSG | Kilitleme, malzeme, reaktivite ve kaza geçmişi bilgisini sağlar |
İSG uzmanı, iş kazası ve ramak kala kayıtlarını oturuma taşır ve önerileri risk değerlendirmesine bağlar. Büyük kaza mevzuatı kapsamındaki kuruluşlarda senaryo ekibinde işletmeciyle birlikte proses güvenliği biriminden en az bir kişi ve her tesisi temsilen tehlikeleri bilen en az bir çalışan bulunur.
Düğüm, parametre ve kılavuz kelime mantığı
HAZOP'ta tesis önce düğümlere bölünür. Düğüm, tasarım amacı tek cümleyle yazılabilen bir bölümdür: bir besleme hattı, bir tank ya da bir prosedür adımı. IEC 61882 bu birime "part" (bölüm) der ve karmaşık, yüksek riskli sistemlerde bölümlerin küçük tutulmasını önerir.
Tasarım amacı parametrelerle tarif edilir: akış, basınç, sıcaklık, seviye, bileşim, sıra. Sapma, bir kılavuz kelimenin bir parametreyle birleşmesidir: "akış" ile "yok" birleşince "akış yok" doğar. Tablo, IEC 61882:2016'daki kelimelerin Türkçe karşılıklarını veriyor.
| Kılavuz kelime | IEC 61882 | Anlamı | Proses örneği |
|---|---|---|---|
| Yok | NO veya NOT | Tasarım amacının tamamen gerçekleşmemesi | Akış yok |
| Fazla | MORE | Niceliksel artış | Basınç fazla, sıcaklık fazla |
| Az | LESS | Niceliksel azalma | Akış az, seviye az |
| Ayrıca (ilave olarak) | AS WELL AS | Niteliksel değişiklik veya artış: amaçla birlikte başka bir şey de olur | Beslemeye su karışması |
| Kısmen | PART OF | Niteliksel değişiklik veya azalma: amacın yalnızca bir kısmı gerçekleşir | Karışımda bir bileşenin eksik kalması |
| Ters | REVERSE | Tasarım amacının mantıksal tersi | Ters akış |
| Başka (yerine) | OTHER THAN | Tamamen yer değiştirme | Yanlış hammadde, yanlış tanka gönderim |
| Erken, Geç | EARLY, LATE | Saat zamanına göre sapma | Numune geç alınır |
| Önce, Sonra | BEFORE, AFTER | Sıraya göre sapma | Besleme, soğutma devreye girmeden başlar |
Her eşleşme anlamlı değildir; "sıcaklık ters" gibi hücreler boş kalır. Lider, kelime ve parametre çiftlerini oturumdan önce belirler; ek kılavuz kelimeler de inceleme başlamadan tanımlanmak şartıyla kullanılabilir.
İnceleme parametre önce veya kılavuz kelime önce yürütülebilir; IEC'ye göre ikisi aynı sonucu vermelidir. Erişim, izolasyon ve çalışma ortamı gibi konular da kelimelerin bir kısmıyla sorgulanabilir.
HAZOP çalışması adım adım nasıl yapılır?
IEC 61882:2016 bir HAZOP çalışmasını dört aşamada tarif eder: tanımlama, hazırlık, inceleme ile dokümantasyon ve takip. Oturumların verimi hazırlıkta toplanan çizimlerin doğruluğuna bağlıdır; çalışma ise ancak öneriler sorumluya bağlanıp kapatıldığında tamamlanmış sayılır. Aşağıdaki sıra, standardın bu dört aşamasını sahada yapılacak somut işlere çevirir.

- Tanımlama. Çalışmayı başlatın, kapsamı ve amacı yazın, rolleri atayın. Normal işletmenin yanında devreye alma, beklenmeyen duruş ve bakım gibi öngörülebilir anormal koşulları da kapsama alın.
- Hazırlık. Oturum takvimini planlayın. Güncel P&ID, proses akış şeması, işletme ve bakım talimatları, alarm ve kilitleme listesi, emniyet vanası verileri, güvenlik bilgi formları ile kaza ve ramak kala kayıtlarını toplayın. Kılavuz kelime listesini bu aşamada sabitleyin.
- İnceleme. Her düğümde tasarımcı tasarım amacını anlatır. Ekip her sapma için olası nedenleri, sonuçları ve mevcut önlemleri tartışır; önlem yetersizse öneri yazılır.
- Dokümantasyon ve takip. Sonuçlar tablo, işaretlenmiş çizim ve rapor olarak kaydedilir, ekipçe onaylanır. Her öneri bir sorumluya ve tarihe bağlanır.
Çizim güncel değilse oturumu erteleyin. IEC 61882, incelemeden önce tasarım belgelerinin gözden geçirilip gerekirse güncellenmesini ister; HSE'nin aşamalı yaklaşımında da tam HAZOP, artık değişmeyecek (dondurulmuş) P&ID üzerinde yapılır ve aynı mantık tesis değişikliklerine uygulanır.
Doldurulmuş HAZOP tablosu örneği: reaktör besleme hattı
Aşağıdaki tablo temsili bir örnektir: Kocaeli'de reçine üreten bir tesiste T-101 günlük tankından ceketli ve karıştırıcılı R-201 reaktörüne yanıcı sıvı monomer basan hat. Hatta P-101 pompası, F-101 sepet filtresi, FT-101 akış ölçeri, FCV-101 akış kontrol vanası, CV-101 çek valfi ve elle kumandalı HV-102 giriş vanası var. Kodlar, değerler ve önlemler kurgusaldır.

Düğüm 1 tasarım amacı: Monomeri T-101'den R-201'e ortam sıcaklığında, planlanan debide (örnekte 2-3 m³/h) ve yalnızca reaktör soğutması ile karıştırıcı çalışırken beslemek.
| No | Sapma | Olası nedenler | Sonuçlar | Mevcut önlemler | Öneriler | Sorumlu |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1.1 | Akış yok | P-101 durur; FCV-101 kapalı kalır; HV-102 kapalı unutulur; T-101 boşalır | Pompa kuru veya kapalı vanaya karşı çalışır, salmastradan yanıcı sıvı sızar, yangın | Düşük akış alarmı FAL-101, düşük seviye alarmı LAL-101 | Düşük akış ve çok düşük seviyede P-101'i durduran kilitleme; devreye almada vana konumu kontrolü | Proses mühendisi |
| 1.2 | Akış fazla | FCV-101 tam açık kalır; FT-101 düşük okur; set değeri yanlış girilir | Reaksiyon ısısı soğutmayı aşar, kaçak reaksiyon ve basınç artışı | Yüksek akış alarmı FAH-101, yüksek sıcaklık alarmı TAH-201, emniyet ventili PSV-201 | Yüksek sıcaklıkta beslemeyi kesen bağımsız otomatik vana (XV-101); PSV-201'in kaçak reaksiyona göre doğrulanması | Proses güvenliği mühendisi |
| 1.3 | Akış az | F-101 tıkanır; pompa aşınır | Parti süresi uzar, ürün kalitesi bozulur (işletilebilirlik) | FAL-101, sahada filtre fark basıncı göstergesi | Filtre fark basıncının kontrol odasına alınması; filtre temizliğinin bakım planına eklenmesi | Bakım şefi |
| 1.4 | Akış ters | P-101 durunca reaktör basıncı hattı aşar; CV-101 kaçırır | Reaksiyon karışımı T-101'e döner, tankta istenmeyen reaksiyon, havalıktan yanıcı buhar | CV-101 | P-101 durunca XV-101'in kapanması; CV-101'in periyodik bakıma alınması | Otomasyon şefi |
| 1.5 | Basınç fazla | P-101 çalışırken HV-102 kapalı; iki kapalı vana arasındaki sıvı güneşte genleşir | Flanş kaçağı, yanıcı sıvı püskürmesi, yangın; pompa hasarı | Sahada basınç göstergesi | Pompaya minimum akış geri devir hattı; kapalı kalabilen bölüme ısıl genleşme emniyet vanası | Proses mühendisi |
| 1.6 | Bileşim ayrıca (su) | Tanker hortumunda kalan yıkama suyu; T-101 dip drenajı yapılmaz | Reaksiyon beklenmedik ilerler, ürün bozulur | Tanker kabulünde numune analizi | Vardiya başında dip drenaj kontrolü; analiz onayı olmadan boşaltma yapılmaması | Kalite kontrol şefi |
| 1.7 | Bileşim kısmen (saflık düşük) | Spesifikasyon dışı hammadde kabulü | Parti reddedilir; düzeltme için ek besleme yapılırsa fazla besleme riski | Tedarikçi analiz sertifikası | Kabul analizine saflık testi; ek beslemenin vardiya amiri onayına bağlanması | Kalite kontrol şefi |
| 1.8 | Bileşim başka (yanlış madde) | Tanker hortumu yanlış tanka bağlanır | Reaktöre uyumsuz madde girer; kontrolsüz reaksiyon, ısı ve gaz çıkışı | Boşaltma talimatı, irsaliye kontrolü | Ürüne özel bağlantı tipleri ve etiketli boşaltma noktaları; ikinci kişi onayı | Depo şefi |
| 1.9 | Sıra önce | Besleme, soğutma ve karıştırıcı devreye girmeden başlatılır | Reaksiyon ısısı uzaklaştırılamaz, kaçak reaksiyon | İşletme talimatı, TAH-201 | Soğutma suyu akışı ve karıştırıcı sinyali yoksa XV-101'i açtırmayan izin kilidi | Otomasyon şefi |
| 1.10 | Bakım (diğer) | F-101 kapağı hat boşaltılmadan, tek vanayla izole edilerek açılır | Operatöre yanıcı sıvı sıçraması, kimyasal yanık, yangın | İş izin sistemi, KKD | Filtreye çift blok ve tahliye düzeni; filtreye özel boşaltma ve kilitleme talimatı | Bakım şefi, İSG uzmanı |
1.2'de yüksek akış alarmı, nedeni olan FT-101'e bağlıdır; ölçer düşük okursa alarm da susar. Bu ortak nedenli hata yüzünden öneri, kontrol sisteminden bağımsız bir kesmedir.
1.3 ve 1.7 güvenlikten çok işletilebilirlik sorunudur. Mevcut önlemler sütununda talimat ve eğitimi, alarm ve kilitleme gibi mühendislik önlemlerinden ayrı yazın; büyük kaza senaryo dokümanında frekans hesaplanırken eğitim, prosedür, talimat, periyodik test ve kontrol ile bakım gibi tedbirler doğrudan kullanılamaz.
İsterseniz tabloya bir risk sütunu ekleyin. ÇSGB İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğünde 2015'te kabul edilen bir uzmanlık tezinde, bir rafinerinin LPG temizleme hattındaki HAZOP sapmaları yarı nicel bir matrisle derecelendirilmiştir.
Türkiye'de HAZOP ne zaman beklenir?
Büyük kaza mevzuatı ile İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği HAZOP adını anmaz; bu metinlerde adıyla konmuş bir HAZOP zorunluluğu bulunmaz. Ancak Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik kapsamındaki kuruluşlar, dahili tehlikeleri standartlara veya kabul görmüş bilimsel literatüre dayanan bir yöntemle tanımlamak zorundadır. IEC 61882'ye dayanan HAZOP bu adımda kullanılabilecek yöntemlerdendir.
Yönetmelik 2 Mart 2019 tarihli ve 30702 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı ve Ek-1'deki sınır değerlere eşit veya üzerinde tehlikeli madde bulunduran ya da bulundurması muhtemel kuruluşlara uygulanır.
| Belge | Kim hazırlar | Dayanak | HAZOP ile bağı |
|---|---|---|---|
| Büyük kaza senaryo dokümanı | Alt ve üst seviyeli kuruluş | Yönetmelik md. 8; Senaryo Dokümanı Tebliği | Dahili tehlikeler işletmecinin benimsediği yöntemle tanımlanır, çalışmalar dokümana eklenir |
| Büyük kaza önleme politika belgesi (BKÖP) | Alt seviyeli kuruluş | Yönetmelik md. 10; BKÖP Tebliği | Tehlikeleri belirlemede kullanılan yöntemler ayrıntılı açıklanır |
| Güvenlik raporu | Üst seviyeli kuruluş | 6331 sayılı Kanun md. 29; Yönetmelik md. 11; Güvenlik Raporu Tebliği | Yöntemler ayrıntılı açıklanır; değişiklikten doğabilecek tehlikelerin nasıl belirlendiği yazılır |
| İSG risk değerlendirmesi | Tüm işyerleri | Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 9 ve 13 | Belirli bir yöntem dayatılmaz; güvenlik raporu veya BKÖP'teki riskler kullanılır |
BKÖP ve Güvenlik Raporu Tebliğleri 19 Nisan 2019 tarihli ve 30750 sayılı, Senaryo Dokümanı Tebliği 30 Haziran 2020 tarihli ve 31171 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Üst seviyeli kuruluşun güvenlik raporu yoksa kuruluşun tamamında iş durdurulur (md. 19).
Senaryo edilen her büyük kazanın frekansı yılda 1x10⁻⁴ (on binde bir) veya altına indirilmelidir (md. 9). HAZOP frekans üretmediği için bu karşılaştırmada hata ağacı analizi veya LOPA gibi yöntemlere geçilir.
Kapsam dışındaki boya, reçine veya solvent tesislerinde HAZOP, yeni bir hat ya da büyük bir değişiklik öncesinde tasarımı sınamak için yapılır. Sızıntı senaryoları patlamadan korunma dokümanı için de girdi olur.
HAZOP, FMEA ve Fine-Kinney arasındaki fark nedir?
HAZOP tasarım amacından sapmaları arar ve özellikle boru, tank ve reaktör gibi akışkanlı sistemlerde güçlüdür. FMEA bir ekipmanın veya süreç adımının nasıl arızalanacağını tek tek inceler. Fine-Kinney ise genel işyeri risk değerlendirmesinde tehlikeleri olasılık, frekans ve şiddetle puanlar. Üçü birbirinin rakibi değildir; aynı tesiste farklı sorular için birlikte kullanılır.
| Ölçüt | HAZOP | FMEA | Fine-Kinney |
|---|---|---|---|
| Çıkış sorusu | Tasarım amacından hangi sapma olabilir? | Bu bileşen veya adım nasıl arızalanır? | Bu tehlike ne sıklıkta, ne şiddette zarar verir? |
| Uygun alan | Boru, tank, reaktör; işletme prosedürleri | Makine, ekipman bileşenleri, bakım adımları | Atölye, depo, şantiye gibi genel değerlendirme |
| Temel girdi | Güncel P&ID, talimatlar, güvenlik bilgi formları | Süreç akışı, bileşen listesi, arıza kayıtları | Saha turu, tehlike listesi, kaza kayıtları |
| Puanlama | Temelde nitel | Şiddet, oluşma, tespit ve RPN | Olasılık × Frekans × Şiddet |
Seçimi şöyle yapabilirsiniz:
- Yeni bir reaktör, dolum hattı veya tank sahasının detay tasarımı bittiyse HAZOP yapın.
- Pres, robot hücresi veya tek bir pompanın arıza türleri önemliyse FMEA ile RPN hesabına geçin; IEC 61882 de arıza türlerine özel ayrıntılı inceleme gerektiğinde IEC 60812'yi gösterir.
- Tüm işyerini kapsayan risk değerlendirmesinde Fine-Kinney hesaplamasını veya L tipi 5x5 matrisi kullanın; HAZOP'tan çıkan sapmaları bu dokümana satır olarak ekleyin.
HAZOP sonuçları risk değerlendirmesine nasıl aktarılır?
HAZOP tablosundaki her anlamlı sapmayı risk değerlendirmesine bir satır olarak taşıyın. Sapma ile sonucu tehlike ve risk tanımına, mevcut önlemleri mevcut kontrol tedbirlerine, öneriyi ise sorumlu ve tarih içeren eylem planına yazın. Puanı kendi yönteminizle verin; HAZOP olasılık üretmediği için bu adımı atlamayın.

| HAZOP tablosunda | Risk değerlendirmesinde | Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği |
|---|---|---|
| Düğüm ve tasarım amacı | Bölüm, faaliyet ve tehlike kaynağı | md. 8 |
| Sapma ve sonuç | Tehlike ve risk tanımı | md. 8 ve 9/1 |
| Olası nedenler | Olasılık puanının gerekçesi | md. 9/1 |
| Mevcut önlemler | Mevcut kontrol tedbirleri | md. 9/1 |
| Öneri ve sorumlu | Kontrol tedbiri, sorumlu, başlama ve bitiş tarihi | md. 10/1-c |
Önerileri sıralarken önce tehlikeyi kaldıran, sonra tehlikeliyi daha az tehlikeliyle değiştiren ve riskle kaynağında mücadele eden önlemlere bakın; toplu korunma kişisel korunmadan önce gelir (md. 10). Önlemden sonra risk seviyesini yeniden belirleyin (md. 10/3) ve dokümanda HAZOP'u kullanılan yöntem olarak gösterin (md. 11).
Teknoloji, madde, ekipman veya üretim yöntemi değiştiğinde risk değerlendirmesi yenilenir (md. 12); IEC 61882 de değişikliklerde mevcut HAZOP'un gözden geçirilmesini önerir. Güvenlik raporu veya BKÖP hazırlanan işyerlerinde bu belgelerde değerlendirilmiş riskler risk değerlendirmesinde kullanılır (md. 13).
İlk HAZOP oturumundan önce
İlk çalışmanızı küçük ve iyi tanımlı bir düğümle başlatın: bir besleme hattı ya da bir tanker boşaltma prosedürü yeterlidir. Güncel P&ID'yi sahada doğrulayın, kılavuz kelime listesini önceden dağıtın ve her öneriye bir sorumlu ile tarih yazın.
HAZOP, FMEA ve Fine-Kinney gibi yöntemleri sahada güvenle uygulamak için Uludağ Uzman Akademi'nin A Sınıfı İş Güvenliği Kursu programına göz atabilirsiniz.
Kaynaklar
- IEC 61882:2016, Hazard and operability studies (HAZOP studies), Application guide (IEC Webstore)
- Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik (Resmî Gazete, 02.03.2019, Sayı 30702)
- Büyük Endüstriyel Kazalarla İlgili Hazırlanacak Büyük Kaza Senaryo Dokümanı Tebliği (Resmî Gazete, 30.06.2020, Sayı 31171)
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (Resmî Gazete, 29.12.2012, Sayı 28512)
Sertifika eğitimleri
İSG kariyerinde bir adım önde olun
Bakanlık onaylı A, B, C Sınıfı İSG, İşyeri Hekimliği, DSP, İlk Yardım ve Hijyen sertifika programlarıyla 7 ilde 10 şubedeyiz.



