hazop nedir

HAZOP Nedir? Kılavuz Kelimeler, Adımlar ve Doldurulmuş HAZOP Tablosu Örneği

HAZOP'un düğüm, parametre ve kılavuz kelime mantığını, IEC 61882:2016'ya göre ekip rollerini ve çalışma adımlarını anlatıyor; reaktör besleme hattı için 10 satırlık doldurulmuş bir HAZOP tablosu ve sonuçların risk değerlendirmesine aktarımını gösteriyoruz.

U

Uludağ Uzman Akademi

21 Kasım 2026 · 11 dk okuma

HAZOP oturumunda proses mühendisi, vardiya amiri ve iş güvenliği uzmanı boru şemasında düğüm sınırlarını işaretliyor

HAZOP nedir sorusunun kısa cevabı şu: tesisi düğümlere ayırıp her düğümde akış, basınç, sıcaklık gibi parametrelere yok, fazla, az, ters gibi kılavuz kelimeler uygulayan ve böylece tasarım amacından sapmaları arayan, ekip halinde yürütülen bir tehlike ve işletilebilirlik çalışmasıdır. Her sapmanın nedeni, sonucu ve mevcut önlemi tabloya yazılır; açık kalan yerler için öneri ve sorumlu belirlenir.

Öne çıkanlar

  • HAZOP, tasarım amacından sapmaları kılavuz kelime ve parametre eşleştirmesiyle arayan, çok disiplinli bir ekiple yürütülen nitel bir risk tanımlama yöntemidir.
  • Yöntemin uluslararası uygulama kılavuzu IEC 61882'dir; yürürlükteki baskı 10 Mart 2016'da yayımlanan 2.0 baskıdır (IEC 61882:2016).
  • Temel kılavuz kelimeler yok, fazla, az, ayrıca, kısmen, ters ve başkadır; zaman ve sıra sapmaları için erken, geç, önce ve sonra eklenir.
  • Büyük kaza mevzuatı HAZOP adını anmaz, ancak kapsamdaki kuruluşlar dahili tehlikeleri standarda veya bilimsel literatüre dayanan bir yöntemle tanımlamak ve kullandıkları yöntemi açıklamak zorundadır.
  • HAZOP olasılık üretmez; sapmaları İSG risk değerlendirmesine taşırken puanlamayı kendi yönteminizle yapar, önerileri sorumlu ve tarihle eylem planına bağlarsınız.

HAZOP nedir, nereden çıktı?

HAZOP (Hazard and Operability Study), Türkçede tehlike ve işletilebilirlik çalışması, bir sistemin tasarım amacından nasıl sapabileceğini kılavuz kelimelerle sistematik olarak sorgulayan ve çok disiplinli bir ekiple yürütülen risk tanımlama tekniğidir. Yöntem 1963'te İngiliz kimya şirketi ICI'da geliştirildi, ilk makalesi 1974'te yayımlandı ve proses endüstrisinden yazılım ile prosedür incelemelerine kadar yayıldı.

Adındaki iki kelime iki hedefi gösterir: tehlike tarafında yangın, patlama ve zehirli salım gibi zarar kaynaklarını, işletilebilirlik tarafında üretimi aksatan veya ürünü spesifikasyon dışına çıkaran sorunları ararsınız. IEC 61882'ye göre HAZOP, deneyime dayalı tasarım kurallarının yerine geçmez, onları tamamlar.

Kontrol listesi HAZOP'u gibi kullanımlar standarda göre HAZOP sayılmaz. HSE'nin değerlendirmesiyle klasik HAZOP olasılık da vermez; HAZOP önerileriyle giderilemeyen tehlikelerde riskin kabul edilebilir olup olmadığına ayrı bir analizle karar verilir.

IEC 61882'nin güncel baskısı hangisi?

Yürürlükteki baskı, IEC'nin 10 Mart 2016'da yayımladığı IEC 61882:2016'dır: 2.0 baskı, adı "Hazard and operability studies (HAZOP studies), Application guide". Bu baskı 2001 tarihli ilk baskının yerini aldı. IEC web mağazasında 12 Kasım 2026 itibarıyla daha yeni bir baskı görünmüyor; standardın kararlılık tarihi 2028 olarak verilmiş.

BaskıYayımDurum
IEC 61882:2001 (1.0)20012016 baskısıyla iptal edildi
IEC 61882:2016 (2.0)10 Mart 2016Yürürlükte, kararlılık tarihi 2028

Kararlılık tarihinde standart yeniden onaylanır, geri çekilir, revize edilir veya değişiklik alır. 2016 baskısı terimleri ISO 31000:2009 ve ISO Guide 73:2009 ile uyumlu hale getirdi, HAZOP'u bir risk tanımlama aracı olarak konumlandırdı ve prosedür HAZOP'u için geliştirilmiş bir vaka örneği ekledi. Ekteki örnekler kimya dışını da kapsar: otomatik tren koruma sistemi, acil durum planlaması, piezo vana kontrol sistemi.

HAZOP ekibinde kimler olmalı?

IEC 61882'ye göre çalışma, eğitimli ve deneyimli bir çalışma liderinin yönetiminde, farklı disiplinlerden uzmanlarla yürütülür; lidere tercihen bir kayıtçı eşlik eder. IChemE'nin uygulama rehberi yüz yüze HAZOP'taki rolleri lider, kayıtçı, tasarımcı, kullanıcı (işletme ve bakım) ve uzmanlar olarak sayar. Ekip, gereken bilgiyi kapsayacak kadar küçük tutulur.

RolSahadaki karşılığıGörevi
Çalışma lideriProsesten bağımsız, HAZOP deneyimli mühendisDüğüm ve kelime sırasını yönetir, tartışmayı kapsamda tutar
KayıtçıTeknik yazımı güçlü mühendisSapma, neden, sonuç ve önerileri oturumda tabloya işler
TasarımcıProses mühendisi veya tasarım firmasıTasarım amacını ve sistemin sapmaya tepkisini açıklar
KullanıcıVardiya amiri, panel operatörü, bakım şefiSahadaki gerçek işletme ve bakım uygulamasını getirir
UzmanOtomasyon, mekanik, kimya, İSGKilitleme, malzeme, reaktivite ve kaza geçmişi bilgisini sağlar

İSG uzmanı, iş kazası ve ramak kala kayıtlarını oturuma taşır ve önerileri risk değerlendirmesine bağlar. Büyük kaza mevzuatı kapsamındaki kuruluşlarda senaryo ekibinde işletmeciyle birlikte proses güvenliği biriminden en az bir kişi ve her tesisi temsilen tehlikeleri bilen en az bir çalışan bulunur.

Düğüm, parametre ve kılavuz kelime mantığı

HAZOP'ta tesis önce düğümlere bölünür. Düğüm, tasarım amacı tek cümleyle yazılabilen bir bölümdür: bir besleme hattı, bir tank ya da bir prosedür adımı. IEC 61882 bu birime "part" (bölüm) der ve karmaşık, yüksek riskli sistemlerde bölümlerin küçük tutulmasını önerir.

Tasarım amacı parametrelerle tarif edilir: akış, basınç, sıcaklık, seviye, bileşim, sıra. Sapma, bir kılavuz kelimenin bir parametreyle birleşmesidir: "akış" ile "yok" birleşince "akış yok" doğar. Tablo, IEC 61882:2016'daki kelimelerin Türkçe karşılıklarını veriyor.

Kılavuz kelimeIEC 61882AnlamıProses örneği
YokNO veya NOTTasarım amacının tamamen gerçekleşmemesiAkış yok
FazlaMORENiceliksel artışBasınç fazla, sıcaklık fazla
AzLESSNiceliksel azalmaAkış az, seviye az
Ayrıca (ilave olarak)AS WELL ASNiteliksel değişiklik veya artış: amaçla birlikte başka bir şey de olurBeslemeye su karışması
KısmenPART OFNiteliksel değişiklik veya azalma: amacın yalnızca bir kısmı gerçekleşirKarışımda bir bileşenin eksik kalması
TersREVERSETasarım amacının mantıksal tersiTers akış
Başka (yerine)OTHER THANTamamen yer değiştirmeYanlış hammadde, yanlış tanka gönderim
Erken, GeçEARLY, LATESaat zamanına göre sapmaNumune geç alınır
Önce, SonraBEFORE, AFTERSıraya göre sapmaBesleme, soğutma devreye girmeden başlar

Her eşleşme anlamlı değildir; "sıcaklık ters" gibi hücreler boş kalır. Lider, kelime ve parametre çiftlerini oturumdan önce belirler; ek kılavuz kelimeler de inceleme başlamadan tanımlanmak şartıyla kullanılabilir.

İnceleme parametre önce veya kılavuz kelime önce yürütülebilir; IEC'ye göre ikisi aynı sonucu vermelidir. Erişim, izolasyon ve çalışma ortamı gibi konular da kelimelerin bir kısmıyla sorgulanabilir.

HAZOP çalışması adım adım nasıl yapılır?

IEC 61882:2016 bir HAZOP çalışmasını dört aşamada tarif eder: tanımlama, hazırlık, inceleme ile dokümantasyon ve takip. Oturumların verimi hazırlıkta toplanan çizimlerin doğruluğuna bağlıdır; çalışma ise ancak öneriler sorumluya bağlanıp kapatıldığında tamamlanmış sayılır. Aşağıdaki sıra, standardın bu dört aşamasını sahada yapılacak somut işlere çevirir.

Proses mühendisi ve vardiya amiri besleme hattının yanında çizimi sahadaki vana ve enstrümanlarla karşılaştırıyor
Oturumdan önce yapılan saha turu, çizimde görünmeyen bypass hatlarını ve sonradan eklenmiş vanaları ortaya çıkarır.
  1. Tanımlama. Çalışmayı başlatın, kapsamı ve amacı yazın, rolleri atayın. Normal işletmenin yanında devreye alma, beklenmeyen duruş ve bakım gibi öngörülebilir anormal koşulları da kapsama alın.
  2. Hazırlık. Oturum takvimini planlayın. Güncel P&ID, proses akış şeması, işletme ve bakım talimatları, alarm ve kilitleme listesi, emniyet vanası verileri, güvenlik bilgi formları ile kaza ve ramak kala kayıtlarını toplayın. Kılavuz kelime listesini bu aşamada sabitleyin.
  3. İnceleme. Her düğümde tasarımcı tasarım amacını anlatır. Ekip her sapma için olası nedenleri, sonuçları ve mevcut önlemleri tartışır; önlem yetersizse öneri yazılır.
  4. Dokümantasyon ve takip. Sonuçlar tablo, işaretlenmiş çizim ve rapor olarak kaydedilir, ekipçe onaylanır. Her öneri bir sorumluya ve tarihe bağlanır.

Çizim güncel değilse oturumu erteleyin. IEC 61882, incelemeden önce tasarım belgelerinin gözden geçirilip gerekirse güncellenmesini ister; HSE'nin aşamalı yaklaşımında da tam HAZOP, artık değişmeyecek (dondurulmuş) P&ID üzerinde yapılır ve aynı mantık tesis değişikliklerine uygulanır.

Doldurulmuş HAZOP tablosu örneği: reaktör besleme hattı

Aşağıdaki tablo temsili bir örnektir: Kocaeli'de reçine üreten bir tesiste T-101 günlük tankından ceketli ve karıştırıcılı R-201 reaktörüne yanıcı sıvı monomer basan hat. Hatta P-101 pompası, F-101 sepet filtresi, FT-101 akış ölçeri, FCV-101 akış kontrol vanası, CV-101 çek valfi ve elle kumandalı HV-102 giriş vanası var. Kodlar, değerler ve önlemler kurgusaldır.

Operatör, monomer besleme pompasının çıkışındaki sepet filtre yanında akış kontrol vanasının konumunu kontrol ediyor
Örnek tablodaki on satırın çoğu bu pompa, filtre ve vana grubunun çevresindeki arıza ve işletme hatalarından çıkıyor.

Düğüm 1 tasarım amacı: Monomeri T-101'den R-201'e ortam sıcaklığında, planlanan debide (örnekte 2-3 m³/h) ve yalnızca reaktör soğutması ile karıştırıcı çalışırken beslemek.

NoSapmaOlası nedenlerSonuçlarMevcut önlemlerÖnerilerSorumlu
1.1Akış yokP-101 durur; FCV-101 kapalı kalır; HV-102 kapalı unutulur; T-101 boşalırPompa kuru veya kapalı vanaya karşı çalışır, salmastradan yanıcı sıvı sızar, yangınDüşük akış alarmı FAL-101, düşük seviye alarmı LAL-101Düşük akış ve çok düşük seviyede P-101'i durduran kilitleme; devreye almada vana konumu kontrolüProses mühendisi
1.2Akış fazlaFCV-101 tam açık kalır; FT-101 düşük okur; set değeri yanlış girilirReaksiyon ısısı soğutmayı aşar, kaçak reaksiyon ve basınç artışıYüksek akış alarmı FAH-101, yüksek sıcaklık alarmı TAH-201, emniyet ventili PSV-201Yüksek sıcaklıkta beslemeyi kesen bağımsız otomatik vana (XV-101); PSV-201'in kaçak reaksiyona göre doğrulanmasıProses güvenliği mühendisi
1.3Akış azF-101 tıkanır; pompa aşınırParti süresi uzar, ürün kalitesi bozulur (işletilebilirlik)FAL-101, sahada filtre fark basıncı göstergesiFiltre fark basıncının kontrol odasına alınması; filtre temizliğinin bakım planına eklenmesiBakım şefi
1.4Akış tersP-101 durunca reaktör basıncı hattı aşar; CV-101 kaçırırReaksiyon karışımı T-101'e döner, tankta istenmeyen reaksiyon, havalıktan yanıcı buharCV-101P-101 durunca XV-101'in kapanması; CV-101'in periyodik bakıma alınmasıOtomasyon şefi
1.5Basınç fazlaP-101 çalışırken HV-102 kapalı; iki kapalı vana arasındaki sıvı güneşte genleşirFlanş kaçağı, yanıcı sıvı püskürmesi, yangın; pompa hasarıSahada basınç göstergesiPompaya minimum akış geri devir hattı; kapalı kalabilen bölüme ısıl genleşme emniyet vanasıProses mühendisi
1.6Bileşim ayrıca (su)Tanker hortumunda kalan yıkama suyu; T-101 dip drenajı yapılmazReaksiyon beklenmedik ilerler, ürün bozulurTanker kabulünde numune analiziVardiya başında dip drenaj kontrolü; analiz onayı olmadan boşaltma yapılmamasıKalite kontrol şefi
1.7Bileşim kısmen (saflık düşük)Spesifikasyon dışı hammadde kabulüParti reddedilir; düzeltme için ek besleme yapılırsa fazla besleme riskiTedarikçi analiz sertifikasıKabul analizine saflık testi; ek beslemenin vardiya amiri onayına bağlanmasıKalite kontrol şefi
1.8Bileşim başka (yanlış madde)Tanker hortumu yanlış tanka bağlanırReaktöre uyumsuz madde girer; kontrolsüz reaksiyon, ısı ve gaz çıkışıBoşaltma talimatı, irsaliye kontrolüÜrüne özel bağlantı tipleri ve etiketli boşaltma noktaları; ikinci kişi onayıDepo şefi
1.9Sıra önceBesleme, soğutma ve karıştırıcı devreye girmeden başlatılırReaksiyon ısısı uzaklaştırılamaz, kaçak reaksiyonİşletme talimatı, TAH-201Soğutma suyu akışı ve karıştırıcı sinyali yoksa XV-101'i açtırmayan izin kilidiOtomasyon şefi
1.10Bakım (diğer)F-101 kapağı hat boşaltılmadan, tek vanayla izole edilerek açılırOperatöre yanıcı sıvı sıçraması, kimyasal yanık, yangınİş izin sistemi, KKDFiltreye çift blok ve tahliye düzeni; filtreye özel boşaltma ve kilitleme talimatıBakım şefi, İSG uzmanı

1.2'de yüksek akış alarmı, nedeni olan FT-101'e bağlıdır; ölçer düşük okursa alarm da susar. Bu ortak nedenli hata yüzünden öneri, kontrol sisteminden bağımsız bir kesmedir.

1.3 ve 1.7 güvenlikten çok işletilebilirlik sorunudur. Mevcut önlemler sütununda talimat ve eğitimi, alarm ve kilitleme gibi mühendislik önlemlerinden ayrı yazın; büyük kaza senaryo dokümanında frekans hesaplanırken eğitim, prosedür, talimat, periyodik test ve kontrol ile bakım gibi tedbirler doğrudan kullanılamaz.

İsterseniz tabloya bir risk sütunu ekleyin. ÇSGB İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğünde 2015'te kabul edilen bir uzmanlık tezinde, bir rafinerinin LPG temizleme hattındaki HAZOP sapmaları yarı nicel bir matrisle derecelendirilmiştir.

Türkiye'de HAZOP ne zaman beklenir?

Büyük kaza mevzuatı ile İSG Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği HAZOP adını anmaz; bu metinlerde adıyla konmuş bir HAZOP zorunluluğu bulunmaz. Ancak Büyük Endüstriyel Kazaların Önlenmesi ve Etkilerinin Azaltılması Hakkında Yönetmelik kapsamındaki kuruluşlar, dahili tehlikeleri standartlara veya kabul görmüş bilimsel literatüre dayanan bir yöntemle tanımlamak zorundadır. IEC 61882'ye dayanan HAZOP bu adımda kullanılabilecek yöntemlerdendir.

Yönetmelik 2 Mart 2019 tarihli ve 30702 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı ve Ek-1'deki sınır değerlere eşit veya üzerinde tehlikeli madde bulunduran ya da bulundurması muhtemel kuruluşlara uygulanır.

BelgeKim hazırlarDayanakHAZOP ile bağı
Büyük kaza senaryo dokümanıAlt ve üst seviyeli kuruluşYönetmelik md. 8; Senaryo Dokümanı TebliğiDahili tehlikeler işletmecinin benimsediği yöntemle tanımlanır, çalışmalar dokümana eklenir
Büyük kaza önleme politika belgesi (BKÖP)Alt seviyeli kuruluşYönetmelik md. 10; BKÖP TebliğiTehlikeleri belirlemede kullanılan yöntemler ayrıntılı açıklanır
Güvenlik raporuÜst seviyeli kuruluş6331 sayılı Kanun md. 29; Yönetmelik md. 11; Güvenlik Raporu TebliğiYöntemler ayrıntılı açıklanır; değişiklikten doğabilecek tehlikelerin nasıl belirlendiği yazılır
İSG risk değerlendirmesiTüm işyerleriRisk Değerlendirmesi Yönetmeliği md. 9 ve 13Belirli bir yöntem dayatılmaz; güvenlik raporu veya BKÖP'teki riskler kullanılır

BKÖP ve Güvenlik Raporu Tebliğleri 19 Nisan 2019 tarihli ve 30750 sayılı, Senaryo Dokümanı Tebliği 30 Haziran 2020 tarihli ve 31171 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı. Üst seviyeli kuruluşun güvenlik raporu yoksa kuruluşun tamamında iş durdurulur (md. 19).

Senaryo edilen her büyük kazanın frekansı yılda 1x10⁻⁴ (on binde bir) veya altına indirilmelidir (md. 9). HAZOP frekans üretmediği için bu karşılaştırmada hata ağacı analizi veya LOPA gibi yöntemlere geçilir.

Kapsam dışındaki boya, reçine veya solvent tesislerinde HAZOP, yeni bir hat ya da büyük bir değişiklik öncesinde tasarımı sınamak için yapılır. Sızıntı senaryoları patlamadan korunma dokümanı için de girdi olur.

HAZOP, FMEA ve Fine-Kinney arasındaki fark nedir?

HAZOP tasarım amacından sapmaları arar ve özellikle boru, tank ve reaktör gibi akışkanlı sistemlerde güçlüdür. FMEA bir ekipmanın veya süreç adımının nasıl arızalanacağını tek tek inceler. Fine-Kinney ise genel işyeri risk değerlendirmesinde tehlikeleri olasılık, frekans ve şiddetle puanlar. Üçü birbirinin rakibi değildir; aynı tesiste farklı sorular için birlikte kullanılır.

ÖlçütHAZOPFMEAFine-Kinney
Çıkış sorusuTasarım amacından hangi sapma olabilir?Bu bileşen veya adım nasıl arızalanır?Bu tehlike ne sıklıkta, ne şiddette zarar verir?
Uygun alanBoru, tank, reaktör; işletme prosedürleriMakine, ekipman bileşenleri, bakım adımlarıAtölye, depo, şantiye gibi genel değerlendirme
Temel girdiGüncel P&ID, talimatlar, güvenlik bilgi formlarıSüreç akışı, bileşen listesi, arıza kayıtlarıSaha turu, tehlike listesi, kaza kayıtları
PuanlamaTemelde nitelŞiddet, oluşma, tespit ve RPNOlasılık × Frekans × Şiddet

Seçimi şöyle yapabilirsiniz:

  • Yeni bir reaktör, dolum hattı veya tank sahasının detay tasarımı bittiyse HAZOP yapın.
  • Pres, robot hücresi veya tek bir pompanın arıza türleri önemliyse FMEA ile RPN hesabına geçin; IEC 61882 de arıza türlerine özel ayrıntılı inceleme gerektiğinde IEC 60812'yi gösterir.
  • Tüm işyerini kapsayan risk değerlendirmesinde Fine-Kinney hesaplamasını veya L tipi 5x5 matrisi kullanın; HAZOP'tan çıkan sapmaları bu dokümana satır olarak ekleyin.

HAZOP sonuçları risk değerlendirmesine nasıl aktarılır?

HAZOP tablosundaki her anlamlı sapmayı risk değerlendirmesine bir satır olarak taşıyın. Sapma ile sonucu tehlike ve risk tanımına, mevcut önlemleri mevcut kontrol tedbirlerine, öneriyi ise sorumlu ve tarih içeren eylem planına yazın. Puanı kendi yönteminizle verin; HAZOP olasılık üretmediği için bu adımı atlamayın.

İş güvenliği uzmanı saha ofisinde bakım şefiyle HAZOP önerilerini eylem planına işleyip termin tarihlerini konuşuyor
Sorumlusu ve tarihi yazılmayan öneri, en iyi HAZOP oturumunu bile kağıt üzerinde bırakır.
HAZOP tablosundaRisk değerlendirmesindeRisk Değerlendirmesi Yönetmeliği
Düğüm ve tasarım amacıBölüm, faaliyet ve tehlike kaynağımd. 8
Sapma ve sonuçTehlike ve risk tanımımd. 8 ve 9/1
Olası nedenlerOlasılık puanının gerekçesimd. 9/1
Mevcut önlemlerMevcut kontrol tedbirlerimd. 9/1
Öneri ve sorumluKontrol tedbiri, sorumlu, başlama ve bitiş tarihimd. 10/1-c

Önerileri sıralarken önce tehlikeyi kaldıran, sonra tehlikeliyi daha az tehlikeliyle değiştiren ve riskle kaynağında mücadele eden önlemlere bakın; toplu korunma kişisel korunmadan önce gelir (md. 10). Önlemden sonra risk seviyesini yeniden belirleyin (md. 10/3) ve dokümanda HAZOP'u kullanılan yöntem olarak gösterin (md. 11).

Teknoloji, madde, ekipman veya üretim yöntemi değiştiğinde risk değerlendirmesi yenilenir (md. 12); IEC 61882 de değişikliklerde mevcut HAZOP'un gözden geçirilmesini önerir. Güvenlik raporu veya BKÖP hazırlanan işyerlerinde bu belgelerde değerlendirilmiş riskler risk değerlendirmesinde kullanılır (md. 13).

İlk HAZOP oturumundan önce

İlk çalışmanızı küçük ve iyi tanımlı bir düğümle başlatın: bir besleme hattı ya da bir tanker boşaltma prosedürü yeterlidir. Güncel P&ID'yi sahada doğrulayın, kılavuz kelime listesini önceden dağıtın ve her öneriye bir sorumlu ile tarih yazın.

HAZOP, FMEA ve Fine-Kinney gibi yöntemleri sahada güvenle uygulamak için Uludağ Uzman Akademi'nin A Sınıfı İş Güvenliği Kursu programına göz atabilirsiniz.

Kaynaklar

Sertifika eğitimleri

İSG kariyerinde bir adım önde olun

Bakanlık onaylı A, B, C Sınıfı İSG, İşyeri Hekimliği, DSP, İlk Yardım ve Hijyen sertifika programlarıyla 7 ilde 10 şubedeyiz.

Ücretsiz ön başvuru Diğer yazılar