Fine-Kinney, işyerindeki her tehlikenin risk skorunu Olasılık x Frekans x Şiddet çarpımıyla bulan sayısal bir risk analizi yöntemidir. Olasılık 0,2 ile 10, frekans 0,5 ile 10, şiddet 1 ile 100 arasında puanlanır; 400 ve üzeri skorda iş durdurulur, 20'nin altı önemsiz risk sayılır. Puan tablolarını ve bir metal atölyesindeki 6 tehlikenin çözümlü hesabını aşağıda bulacaksınız.
Öne çıkanlar
- Fine-Kinney'de risk skoru Olasılık x Frekans x Şiddet çarpımıdır ve puan tabloları yönetmelikten değil, yöntemin 1971 ve 1976 tarihli kaynak raporlarından gelir.
- Fine-Kinney bantlarında 400 ve üzeri tolerans gösterilemez, 200-400 esaslı, 70-200 önemli, 20-70 olası, 20'nin altı önemsiz risktir; sınır değerlerin hangi banda gireceğini dokümanda yazın.
- Frekans tehlikeye maruz kalma sıklığıdır; seyrek ama ölümcül işler düşük skor alabileceği için iş izni gibi kontrolleri skordan bağımsız uygulayın.
- Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği yöntem dayatmaz, ama seçilen yöntemin dokümana yazılmasını ve değerlendirmenin çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde en geç 2, 4 ve 6 yılda bir yenilenmesini ister.
- Önlemden sonra skor sahada yeniden hesaplanır; sonuç kabul edilebilir seviyenin üzerindeyse kontrol adımları tekrarlanır.
Fine-Kinney yöntemi nedir, formülü nasıl kurulur?
Fine-Kinney yönteminde her tehlikeye üç puan verilir: olasılık (O), frekans (F) ve şiddet (Ş). Risk skoru R = O x F x Ş formülüyle bulunur ve skor büyüdükçe önlemin önceliği artar. Olasılık zararın gerçekleşme ihtimalini, frekans tehlikeye maruz kalma sıklığını, şiddet ise zararın insan üzerindeki büyüklüğünü gösterir.
Örneğin olasılığı 3, frekansı 6, şiddeti 7 olan bir tehlikenin skoru 3 x 6 x 7 = 126'dır. Yaygın ölçeklerle skor 0,1 ile 10.000 arasında değişir; bu geniş aralık, onlarca tehlikeyi aynı tabloda sıralamayı kolaylaştırır.
Yöntemin iki adı iki rapordan gelir. William T. Fine 1971'de ABD Donanması'na bağlı Naval Ordnance Laboratory için risk skorunu üç çarpanın çarpımı olarak tanımladı. G. F. Kinney ile A. D. Wiruth, Haziran 1976'da Naval Weapons Center'ın NWC TP 5865 sayılı raporunda ölçekleri bugünkü haline getirdi. Fine'ın şiddet basamakları 1, 5, 15, 25, 50 ve 100 idi; bugün kullanılan 1, 3, 7, 15, 40 ve 100 dizisi Kinney ve Wiruth'a aittir.
Puan değerleri İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği'nde (aşağıda Yönetmelik) yer almaz, yöntemin literatüründen gelir. Kinney ve Wiruth raporda değerlerin keyfi seçildiğini ama kendi içinde tutarlı olduğunu, risk bantlarının da deneyime göre ayarlanabileceğini açıkça yazar.
Fine-Kinney tabloları: olasılık, frekans ve şiddet değerleri
Türkiye'de yaygın kullanılan tablolar Kinney ve Wiruth'un sayısal değerlerini korur; Türkçe karşılıklar kaynaktan kaynağa küçük farklarla değişir. Okuma ölçütü ve atölye örneği sütunları, ekibin sahada aynı dili konuşması için bizim eklediğimiz açıklamalardır.
Olasılık (O): zararın gerçekleşme ihtimali
| Değer | Karşılığı | Sahada okuma ölçütü |
|---|---|---|
| 10 | Beklenir, kesin | Önlem yok ya da işlemiyor, olay yakın geçmişte yaşanmış |
| 6 | Yüksek, oldukça mümkün | Olay kimseyi şaşırtmaz, ramak kala kayıtlarında tekrarlıyor |
| 3 | Olası (nadir fakat olabilir) | Önlem var ama kolayca devre dışı kalıyor |
| 1 | Mümkün fakat düşük | Olay için birkaç hatanın üst üste gelmesi gerekir |
| 0,5 | Beklenmez fakat mümkün | Yıllardır yaşanmamış, yine de düşünülebilir |
| 0,2 | Beklenmez (pratik olarak imkânsız) | Tehlikeli bölgeye erişim fiziksel olarak engellenmiş |
Özgün raporda bir de 0,1 (hemen hemen imkânsız) basamağı vardır; bazı Türkçe tablolar onu da kullanır.
Frekans (F): tehlikeye maruz kalma sıklığı
| Değer | Karşılığı | Sıklık | Atölyeden örnek |
|---|---|---|---|
| 10 | Sürekli | Sürekli ya da saatte birkaç kez | Operatörün dönen torna aynasının yanında çalışması |
| 6 | Sık | Günde bir veya birkaç kez | Sevkiyat koridorunda forklift ile karşılaşma |
| 3 | Ara sıra | Haftada bir veya birkaç kez | Talaş konteynerinin boşaltılması |
| 2 | Sık değil | Ayda bir veya birkaç kez | Fikstür ve aparat değişimi |
| 1 | Seyrek | Yılda birkaç kez | Çatıya çıkıp oluk temizliği |
| 0,5 | Çok seyrek | Yılda bir veya daha seyrek | Yıllık genel bakım duruşu |
Şiddet (Ş): zararın büyüklüğü
| Değer | Yaygın tanım | Atölyeden örnek |
|---|---|---|
| 100 | Birden fazla ölümlü kaza (felaket) | Kalabalık bölümde patlama veya yangın |
| 40 | Öldürücü kaza | Forklift altında kalma |
| 15 | Kalıcı hasar: uzuv kaybı, sakatlık | Dönen aynaya parmak kaptırma |
| 7 | Önemli yaralanma, dışarıda tedavi, iş günü kaybı | Göze çapak kaçması |
| 3 | Küçük yaralanma, işyerinde ilk yardım | Sıcak talaşla elde yüzeysel kesik |
| 1 | Ucuz atlatma, önemsiz zarar | Ayağı kayıp düşmeden toparlanan çalışan |
Şiddet tablosunda bir farka dikkat edin. Kinney ve Wiruth'un özgün tablosunda tek ölüm 15, birkaç ölüm 40, çok sayıda ölüm 100 puandır; Türkiye'de yaygın tabloda ise ölüm 40'a, kalıcı sakatlık 15'e yazılır. Aynı ölümcül tehlike iki tabloda yaklaşık 2,7 kat farklı skor alır, bu yüzden hangisini kullandığınızı dokümanın yöntem bölümünde gösterin (Yönetmelik Md. 11/1-f).
Risk skoru hangi aralıkta ne anlama gelir?
Fine-Kinney'de 400 ve üzeri skor tolerans gösterilemez risktir; iş başlatılmaz, sürüyorsa durdurulur. 200 ile 400 arası esaslı, 70 ile 200 arası önemli, 20 ile 70 arası olası risktir ve 20'nin altı önemsiz sayılır. Bu bantlar Kinney ve Wiruth'un raporuna dayanır, mevzuatta yer almaz.
| Risk skoru (R) | Seviye | Yapılacak işlem | Önerilen termin |
|---|---|---|---|
| R ≥ 400 | Tolerans gösterilemez (çok yüksek) | İş başlatılmaz, süren iş durdurulur. Risk düşürülmeden devam edilmez. | Derhal |
| 200 ≤ R < 400 | Esaslı (yüksek) | Acil düzeltme gerekir. Geçici önlem hemen alınır, kalıcı önlem tarihe bağlanır. | Geçici önlem aynı gün, kalıcı önlem en geç 1 ay |
| 70 ≤ R < 200 | Önemli | Düzeltme gerekir. Önlem planlanır, sorumlu ve tarih atanır. | En geç 3 ay |
| 20 ≤ R < 70 | Olası | Dikkat gerekir. Mevcut kontroller sürdürülür ve denetlenir. | Periyodik kontrollerde |
| R < 20 | Önemsiz | Ek önlem öncelikli değildir. Satır tabloda kalır ve izlenir. | İzleme |
Termin sütunu bizim önerimizdir. Bazı Türkçe tablolarda esaslı risk için "birkaç ay içinde", önemli risk için "yıl içinde" yazar; özgün rapor ise 200 ile 400 arası skor için derhal düzeltme ister. Yönetmelik süre vermez, ama önlem planlarında başlama ve bitiş tarihi ister (Md. 10/1-c).
Sınır değerleri dokümanda tanımlayın. Özgün rapor aralıkları 20-70 ve 70-200 gibi çakışan sınırlarla verir; Türkçe tabloların kimi 20'yi önemsiz banda yazar, kimi sınırı hiç tanımlamaz. Bu skorlar sahada gerçekten çıkar: 1 x 10 x 40 = 400 ve 0,5 x 1 x 40 = 20. Bizim tablolarımızda sınır değer her zaman üst banda yazılır.
Bazı tablolar önemsiz banda "kabul edilebilir risk" der. Yönetmelikteki kabul edilebilir risk seviyesi ise yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına uygunluğu da şart koşar (Md. 4/1-b). Ortam ölçümü sınır değeri aşıyorsa skor ne çıkarsa çıksın önlem alınır.
Örnek hesaplama: metal atölyesinde 6 tehlike
Örnek işyeri, Kayseri'de torna, freze ve kaynakla makine parçası işleyen 26 çalışanlı bir atölye. Asıl işi NACE 25.53.01 (metallerin makinede işlenmesi) olduğu için güncel İşyeri Tehlike Sınıfları Listesi'nde tehlikeli sınıftadır. Değerlendirme en geç 4 yılda bir yenilenir ve uzmanın en az B sınıfı belgesi olmalıdır (İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik Md. 7/2).
C sınıfı belgeyle bu atölyede görev alınamaz; geçiş yolunu C sınıfından B sınıfına geçiş şartları yazısında anlattık. Ekip; işveren vekili, OSGB'nin görevlendirdiği iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı ve bölümleri tanıyan iki ustadan oluştu (Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği Md. 6).
Puanlar tezgâhların başında, işi yapan operatörlerle konuşularak verildi. Olasılık için son iki yılın kaza ve ramak kala olay kayıtları kullanıldı; bu kayıtlar O puanını tahmin olmaktan çıkaran en somut veridir. Tablo, skora göre büyükten küçüğe sıralandı (Md. 9/5).
| No | Bölüm / faaliyet | Tehlike ve olası sonuç | O | F | Ş | R | Seviye |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Üniversal torna | Ayna siperi sökük, operatör pamuklu eldivenle çalışıyor: dönen aynaya el kapılması, uzuv kaybı | 3 | 10 | 15 | 450 | Tolerans gösterilemez |
| 2 | Kaynak istasyonu | Lokal emiş yok, ölçüm yapılmamış: kaynak dumanı solunması, kalıcı solunum yolu hastalığı | 3 | 6 | 15 | 270 | Esaslı |
| 3 | Sevkiyat koridoru | Forklift ile yaya aynı koridoru kullanıyor: çarpma, ezilme, ölüm | 1 | 6 | 40 | 240 | Esaslı |
| 4 | Çapak alma | Spiral taşlamada gözlük ve yüz siperi kullanılmıyor: çapak ve kıvılcımın göze gelmesi | 3 | 6 | 7 | 126 | Önemli |
| 5 | Çatı oluk temizliği | Işıklık panelleri korumasız: panelin kırılması, çatıdan düşme, ölüm | 3 | 1 | 40 | 120 | Önemli |
| 6 | Torna ve freze çevresi | Soğutma sıvısı sızıntısı, kaygan zemin: kayma, düşme, burkulma | 3 | 6 | 3 | 54 | Olası |
Hesap adım adım: 1 numaralı satır
- Olasılık 3 (olası): Ayna siperi sökülmüş, operatör pamuklu eldivenle çalışıyor. Kaza yaşanmamış, ama eldivenin aynaya takıldığı bir ramak kala kayıtlı.
- Frekans 10 (sürekli): Operatör vardiya boyunca saatte birkaç kez talaşı uzaklaştırmak ve kalemi ayarlamak için elini dönen aynanın yakınına götürüyor.
- Şiddet 15 (kalıcı hasar): Eldivenin kapılmasının en muhtemel sonucu parmak ya da el kaybı.
- Skor: R = 3 x 10 x 15 = 450. Skor 400'ün üzerinde olduğu için tezgâh, siper takılıp denetlenene kadar etiketlenip kullanım dışı bırakıldı.
5 numaralı satıra dikkat edin: ölümcül bir tehlike, iş yılda yalnızca birkaç kez yapıldığı için 120 puanla önemli banda düştü. Fine-Kinney'de düşük frekans skoru güçlü biçimde aşağı çeker; bu satırın nasıl ele alındığını aşağıda anlattık.
Önlemden sonra kalan risk nasıl hesaplanır?
Kalan risk, önlem sahada uygulandıktan sonra olasılık, frekans ve şiddetin aynı ölçeklerle yeniden puanlanmasıyla bulunur. Yönetmelik bu yeni seviyenin tespit edilmesini, kabul edilebilir seviyenin üzerindeyse kontrol adımlarının tekrarlanmasını ister (Md. 10/3). Önlemler, gerçekleştirilme tarihleri ve sonraki risk seviyesi dokümana yazılır (Md. 11/1-ğ).
Örnek atölyede ekip, önlemler tamamlandıktan sonra sahada şu puanları verdi:
| No | Alınacak önlem | Sorumlu | Termin | O | F | Ş | Kalan R | Seviye |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Tezgâh etiketlenip kullanım dışı bırakılır. Açıldığında mili durduran ayna siperi takılır; tornada eldiven, bol giysi ve takı yasaklanır, operatöre talimat verilir. | Üretim şefi | Derhal, siper 7 gün | 0,5 | 10 | 15 | 75 | Önemli |
| 2 | Geçici: uygun solunum koruyucu. Kalıcı: kaynak noktasına lokal emiş kolu, ortam ve kişisel maruziyet ölçümü, sağlık gözetimi. | İşveren vekili, işyeri hekimi | Aynı gün, emiş kolu 1 ay | 0,5 | 6 | 15 | 45 | Olası |
| 3 | Geçici: sevkiyat sırasında koridor yayalara kapatılır. Kalıcı: yaya yolu sarı çelik bariyerle ayrılır, kesişime ayna konur. | İşveren vekili | Aynı gün, bariyer 1 ay | 0,2 | 6 | 40 | 48 | Olası |
| 4 | Koruyucu gözlük üzerine yüz siperi zorunlu olur; disk ile makine devrinin uyumu kontrol edilir, taşlama alanı perdeyle ayrılır. | Usta başı | 7 gün | 1 | 6 | 7 | 42 | Olası |
| 5 | Çatıya yalnızca iş izniyle çıkılır; ışıklık panellerine koruyucu ızgara, yürüme yolu ve yaşam hattı kurulur. | İşveren vekili | Sonraki çatı işinden önce, en geç 3 ay | 0,5 | 1 | 40 | 20 | Olası |
| 6 | Sızdıran rakorlar onarılır, tezgâh altına damlama tavası konur, kaymaz tabanlı iş ayakkabıları kontrol edilir. | Bakım sorumlusu | 1 ay | 1 | 6 | 3 | 18 | Önemsiz |
Hiçbir satırda şiddet değişmedi. Siper, bariyer ya da emiş kolu kazanın olma ihtimalini düşürür; kaza olursa doğuracağı sonucu değil. Frekansı ise ancak maruziyeti azaltan önlem düşürür. 1 numaralı satırdaki 75 puan, operatörün vardiya boyunca tezgâh başında kalmasından gelir ve hâlâ önemli banttadır; bu yüzden adımlar tekrarlandı (Md. 10/3) ve ekip işi atölyedeki kapalı kabinli CNC tezgâhlara aktarmayı 3 aylık plana aldı.
Önlem seçerken sıra Yönetmelikte bellidir: tehlikeyi kaldırmak, daha az tehlikeli olanla değiştirmek, riskle kaynağında mücadele etmek (Md. 10/1-b). Toplu korunma kişisel korunmanın önüne geçer (Md. 10/2); 2 numaralı satırda solunum koruyucu, emiş kolu takılana kadar kullanılan geçici önlemdir.
Pahalı önlem mi, ucuz önlem mi?
Kinney ve Wiruth'un raporunda az bilinen ikinci bir hesap vardır: gerekçe faktörü. Risk skoru, önlemin riski azaltma oranıyla çarpılır ve maliyete bağlı bir bölücüye bölünür; sonuç 10'un altındaysa önlemin değeri tartışmalı, 20'nin üzerindeyse önlem çok yerindedir. Bölücü 1976 dolar tutarlarıyla tanımlandığı için TL ile doğrudan kullanılamaz. İki önlemi kıyaslarken mantığından yararlanın, yasal bir zorunluluğu bu hesapla ertelemeyin.
Fine-Kinney mi, L tipi 5x5 matris mi?
Tehlike sayısı az ve işi sade bir işyerinde L tipi 5x5 matris yeterlidir. Vardiyalı üretim yapılan, çok sayıda makinenin bulunduğu ve aynı tehlikeye farklı sıklıkta maruz kalınan tehlikeli veya çok tehlikeli işyerlerinde Fine-Kinney sıralamayı daha net yapar. Yönetmelik iki yöntemi bir arada kullanmanıza da izin verir (Md. 9/2).
| Ölçüt | L tipi 5x5 matris | Fine-Kinney |
|---|---|---|
| Değişkenler | Olasılık, şiddet | Olasılık, frekans, şiddet |
| Skor aralığı | 1-25, toplam 14 farklı skor | 0,1-10.000, toplam 98 farklı skor |
| Maruziyet sıklığı | Olasılık puanının içinde düşünülür | Ayrı bir çarpan olarak puanlanır |
| Uygun olduğu yer | Az tehlikeli büro, mağaza, küçük atölye | Vardiyalı üretim, çok makineli tesis |
| Zayıf yanı | Farklı riskler aynı skoru alır, sıralama kabalaşır | Seyrek ama ölümcül işler düşük skor alabilir |
L tipi matrisin doldurulmuş tablosunu L tipi 5x5 matris ile risk analizi örneği yazısında, yine bir metal atölyesi üzerinden verdik.
Fine-Kinney'in en zayıf yeri seyrek ama ölümcül işlerdir. Örnekteki çatı işi kalan riskte tam 20 puan aldı; sınır kuralı yazılmamış bir dokümanda bu satır önemsiz sayılabilirdi. Yılda birkaç kez yapılan çatı, kapalı alan veya bakım işlerinde iş izni, gözetim ve kurtarma planını bant ne olursa olsun uygulayın.
Yönetmelik hangi yöntemi şart koşuyor?
İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği belirli bir yöntem şart koşmaz. Riskler; işletmenin faaliyet özellikleri, tehlike ve risklerin nitelikleri, işyerinin kısıtları ya da ulusal veya uluslararası standartlar esas alınarak seçilen yöntemlerden biri veya birkaçı bir arada kullanılarak analiz edilir (Md. 9/2). Seçilen yöntem dokümana yazılır (Md. 11/1-f).
Yöntem serbesttir, süreç değildir. İşveren risk değerlendirmesi yapmak veya yaptırmakla yükümlüdür (6331 sayılı Kanun Md. 10). Çalışmayı işverenin kurduğu ekip yürütür (Yönetmelik Md. 6), çalışanların görüşü her aşamada alınır (Md. 7/2) ve değerlendirme tehlike sınıfına göre şu sürelerde yenilenir (Md. 12/1):
| Tehlike sınıfı | En geç yenileme |
|---|---|
| Çok tehlikeli | 2 yıl |
| Tehlikeli | 4 yıl |
| Az tehlikeli | 6 yıl |
Süre dolmadan tam veya kısmi yenileme gereken durumlar da sayılmıştır: taşınma veya binada değişiklik; yeni teknoloji, madde ya da ekipman; üretim yönteminin değişmesi; iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay; sınır değerlere ilişkin mevzuat değişikliği; ölçüm ve sağlık gözetimi sonuçları; dışarıdan gelen yeni bir tehlike (Md. 12/2). Tehlike sınıfınızı işyeri tehlike sınıfı sorgulama rehberiyle NACE kodunuzdan kontrol edin.
Yenileme döneminde L tipinden Fine-Kinney'e geçiyorsanız eski ve yeni skorları karşılaştırmayın. 25 üzerinden verilmiş bir puanın Fine-Kinney karşılığı yoktur; ilk turu sahada sıfırdan yapın.
Fine-Kinney tablosunda sık yapılan hatalar
- Sıklığı iki kez saymak. "Her gün yapılıyor" bilgisi frekansa yazılır. Olasılık, maruz kalındığında zararın gerçekleşme ihtimalidir; aynı bilgiyle ikisini birden yükseltmeyin.
- Şiddeti en kötü senaryoya göre vermek. Fine'ın tanımında şiddet, olası kazanın en muhtemel sonucudur. İki komşu değer arasında kararsız kalırsanız yükseğini seçin.
- Mevcut önlemi yok saymak. Puan verirken mevcut kontrol tedbirlerinin etkisi hesaba katılır (Md. 9/1); siperi takılı tezgâhla sökük tezgâhın olasılığı aynı olamaz.
- Ölçeği tanımlamadan kullanmak. Ölümün 15 mi 40 mı olduğu ve sınır değerlerin hangi banda girdiği dokümanda yazmıyorsa iki uzman aynı satıra farklı skor verir.
- Kalan riski önlemden önce doldurmak. Yeni seviye, önlem uygulandıktan sonra sahada belirlenir (Md. 10/3).
Risk değerlendirmesi ekibinde yer almak için
Örnekteki gibi tehlikeli sınıftaki bir atölyede risk değerlendirmesi ekibine iş güvenliği uzmanı olarak girmek için en az B sınıfı belge gerekir. Uludağ Uzman Akademi B sınıfı iş güvenliği kursu programını inceleyin; dönem tarihleri için iletişim sayfamızdan bize ulaşın.
Kaynaklar
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr)
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği (mevzuat.gov.tr)
- G. F. Kinney ve A. D. Wiruth, Practical Risk Analysis for Safety Management, NWC TP 5865, 1976 (DTIC)
Sertifika eğitimleri
İSG kariyerinde bir adım önde olun
Bakanlık onaylı A, B, C Sınıfı İSG, İşyeri Hekimliği, DSP, İlk Yardım ve Hijyen sertifika programlarıyla 7 ilde 10 şubedeyiz.
