Risk analizi, işyerindeki her tehlikenin zarara dönüşme olasılığını ve zararın şiddetini puanlayıp önlemleri bu puana göre sıraladığınız çalışmadır. L tipi 5x5 matriste olasılık ile şiddet çarpılır, 1 ile 25 arasında bir skor çıkar. Doldurulmuş örnek tablo 10 tehlike içeren küçük bir metal atölyesine aittir ve Excel şablonu olarak indirilebilir.
Öne çıkanlar
- Risk değerlendirmesini işveren yapar veya yaptırır, çalışmayı ise iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi ve bölümleri tanıyan çalışanlardan oluşan ekip yürütür.
- Doküman çok tehlikeli, tehlikeli ve az tehlikeli işyerlerinde en geç 2, 4 ve 6 yılda bir, kaza, ramak kala veya yeni ekipman gibi durumlarda ise beklemeden yenilenir.
- L tipi 5x5 matriste skor olasılık ile şiddetin çarpımıdır; bant sınırları ve terminler mevzuattan değil, işyerinin dokümanda tanımladığı yöntemden gelir.
- Şiddeti 5 olan bir tehlikede kalan risk ancak olasılık 1'e inerse düşük banda girer, bu yüzden levha ve eğitimden önce bariyer, korkuluk gibi toplu önlemler seçilir.
- Kalan risk önlem uygulandıktan sonra sahada yeniden puanlanır ve kabul edilebilir seviyenin üzerindeyse kontrol adımları tekrarlanır.
Risk analizini kim yapar, yönetmelik ne istiyor?
Risk değerlendirmesini işveren yapar veya yaptırır (6331 sayılı Kanun Md. 10). Çalışma, işverenin kurduğu ekiple yürütülür: işveren veya vekili, iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, destek elemanı ve bölümleri tanıyan çalışanlar. Usulü, 29.12.2012 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği belirler.
Mevzuattaki adı risk değerlendirmesidir; risk analizi, tehlikeleri puanlayıp sıraladığınız adımdır (Yönetmelik Md. 9). Sahada iki terim çoğunlukla aynı anlamda kullanılır. Yönetmelik 30.12.2012'de yürürlüğe girdi ve metni o günden bu yana değişmedi (mevzuat.gov.tr, Ekim 2026).
İş güvenliği uzmanının görevi bu çalışmaya katılmak, işverene önlem önermek ve takibini yapmaktır (İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik Md. 9/1-b). Dokümanı tek başına yazıp imzaya göndermek bu yapıya uymaz; çalışanların görüşü her aşamada alınır (Md. 7/2). Uzman ve hekim bulundurma şartlarını İSG uzmanı bulundurma zorunluluğu yazısında topladık.
Yönetmelik süreci beş aşamada tarif eder (Md. 7/1):
- Tehlikeleri tanımlama: Bina, ekipman, kullanılan maddeler, kaza ve ramak kala kayıtları, ölçüm sonuçları ve malzeme güvenlik bilgi formları toplanır (Md. 8).
- Riskleri belirleme ve analiz: Her tehlikenin ne sıklıkta, kimi ve hangi şiddette etkileyeceği bulunur, riskler en yüksekten başlanarak sıralanır (Md. 9).
- Kontrol tedbirlerine karar: Önce tehlikeyi kaldırma, sonra daha az tehlikeliyle değiştirme, sonra kaynağında mücadele gelir; toplu korunma kişisel korunmadan önce gelir (Md. 10).
- Dokümantasyon: İşyeri ve ekip bilgileri, tarih ve geçerlilik tarihi, yöntem, sonuçlar ve önlemler yazılır (Md. 11).
- Güncelleme ve yenileme: Süre dolduğunda ya da işyerinde değişiklik olduğunda doküman yenilenir (Md. 12).
Risk değerlendirmesi kaç yılda bir yenilenir?
Yönetmeliğin 12. maddesine göre risk değerlendirmesi çok tehlikeli işyerlerinde en geç 2, tehlikeli işyerlerinde en geç 4, az tehlikeli işyerlerinde en geç 6 yılda bir yenilenir. Taşınma, yeni ekipman, üretim yöntemi değişikliği, iş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olayda bu süre beklenmez; değerlendirme tamamen ya da kısmen yenilenir.
| Tehlike sınıfı | En geç yenileme | Ekim 2026'da yapılan değerlendirme için son tarih |
|---|---|---|
| Çok tehlikeli | 2 yıl | Ekim 2028 |
| Tehlikeli | 4 yıl | Ekim 2030 |
| Az tehlikeli | 6 yıl | Ekim 2032 |
Erken yenileme gerektiren durumlar (Md. 12/2):
- İşyerinin taşınması veya binada değişiklik
- Teknoloji, kullanılan madde ya da ekipmanda değişiklik
- Üretim yönteminde değişiklik
- İş kazası, meslek hastalığı veya ramak kala olay
- Çalışma ortamı sınır değerlerine ilişkin mevzuat değişikliği
- Ortam ölçümü ve sağlık gözetimi sonuçlarının gerektirmesi
- İşyeri dışından gelen ve işyerini etkileyebilecek yeni bir tehlike
Kısmi yenileme sahada şöyle işler: atölyeye lazer kesim makinesi gelirse kesim bölümünü ve etkilediği alanları yeniden değerlendirirsiniz. Ramak kala kayıtlarının bu döngüye nasıl bağlandığını ramak kala olay ve risk analizi yazısında anlattık. Süre tehlike sınıfına bağlıdır; sınıfınızı NACE kodunuzla işyeri tehlike sınıfı sorgulama rehberinden kontrol edin.
L tipi 5x5 risk matrisi nasıl çalışır?
L tipi matriste her tehlikeye iki puan verilir: olasılık (1-5) ve şiddet (1-5). Risk skoru bu iki puanın çarpımıdır ve 1 ile 25 arasında değişir. Yönetmelik belirli bir yöntem şart koşmaz; işletmenin özellikleri, risklerin niteliği ya da ulusal veya uluslararası standartlar esas alınarak seçilen yöntem dokümanda belirtilir (Md. 9/2 ve 11/1-f).
Puan verirken mevcut önlemlerin etkisini hesaba katın (Md. 9/1). Siperi takılı taşlama makinesiyle siperi sökülmüş olanın olasılık puanı aynı olamaz. Çarpım nedeniyle 7, 11, 13, 14, 17, 18, 19 ve 21 ile 24 arası skorlar hiç çıkmaz; tablonuzda bunlardan biri varsa hesapta hata vardır.
Olasılık ölçeği
| Puan | Tanım | Sahadaki karşılığı |
|---|---|---|
| 1 | Çok küçük | Hemen hemen hiç beklenmez |
| 2 | Küçük | Çok seyrek, yılda bir ya da yalnızca olağan dışı durumda |
| 3 | Orta | Seyrek, yılda birkaç kez |
| 4 | Yüksek | Sık, ayda bir civarı |
| 5 | Çok yüksek | Çok sık, haftada bir ya da her gün |
Şiddet ölçeği
| Puan | Tanım | Sonuç |
|---|---|---|
| 1 | Çok hafif | İş saati kaybı yok, ilk yardım yeterli |
| 2 | Hafif | İş günü kaybı yok, kalıcı etkisi olmayan ayakta tedavi |
| 3 | Orta | Hafif yaralanma, yatarak tedavi |
| 4 | Ciddi | Ciddi yaralanma, uzun süreli tedavi, meslek hastalığı |
| 5 | Çok ciddi | Ölüm ya da sürekli iş göremezlik |
Bu tanımlar sahada yaygın kullanılan ölçeklerdir, mevzuatta yer almaz. Farklı bir ölçek kullanıyorsanız dokümanın yöntem bölümünde tanımlayın ve bütün tabloda aynısını uygulayın.
Risk skoru hangi banda düşer, önlem ne zaman alınır?
Uygulamada en sık kullanılan bant yapısında 1 önemsiz, 2-6 düşük, 8-12 orta, 15-16 yüksek, 20-25 çok yüksek risktir. Yüksek ve çok yüksek bantta risk düşürülmeden işe başlanmaz. Bu bantlar ve süreler mevzuatta yazmaz; yöntemi seçen işyeri bunları kendisi tanımlar ve dokümanda açıkça gösterir.
| Skor | Seviye | Yapılacak işlem | Önerilen termin |
|---|---|---|---|
| 20-25 | Çok yüksek (kabul edilemez) | İş başlatılmaz, süren iş durdurulur. Risk kabul edilebilir seviyeye inmeden yeniden başlanmaz. | Derhal |
| 15-16 | Yüksek | Risk azaltılmadan işe başlanmaz. Süren işte aynı gün geçici önlem alınır, kalıcı önlem tarihe bağlanır. | Geçici önlem aynı gün, kalıcı önlem en geç 2 hafta |
| 8-12 | Orta | Riski azaltma çalışması başlatılır, önlemler bütçe ve takvime bağlanır. | 1-3 ay |
| 2-6 | Düşük (katlanılabilir) | Ek önlem gerekmeyebilir, mevcut kontroller sürdürülür ve izlenir. | Periyodik kontrollerde, en geç 1 yıl |
| 1 | Önemsiz | Ek önlem gerekmez, satır tabloda kalır. | İzleme |
Yönetmelik kabul edilebilir risk seviyesini “yasal yükümlülüklere ve işyerinin önleme politikasına uygun, kayıp veya yaralanma oluşturmayacak risk seviyesi” diye tanımlar (Md. 4/1-b). Bu yüzden düşük bant kendiliğinden kabul edilebilir sayılmaz: ölçüm sonucu sınır değeri aşıyorsa skor ne olursa olsun önlem gerekir.
Bazı şablonlarda önemsiz risklerin kayda alınmayabileceği yazar. Yönetmelik ise belirlenen tehlikelerin ve risklerin dokümana yazılmasını ister (Md. 11/1-d ve e); satırı silmeyin, önlem sütununa “ek önlem gerekmez, izlenecek” yazın.
Doldurulmuş risk analizi örneği: metal atölyesinde 10 tehlike
Örnek işyeri, Bursa'daki bir sanayi sitesinde çelik kapı ve kasa üreten 16 çalışanlı bir atölye. Asıl işi NACE 25.12.05 (çelik kapı, pencere ve kasa imalatı) olduğu için 13.3.2025'te yenilenen İşyeri Tehlike Sınıfları Listesi'nde tehlikeli sınıftadır; değerlendirme en geç 4 yılda bir yenilenir.
Tehlikeli sınıfta görev yapacak iş güvenliği uzmanının en az B sınıfı iş güvenliği uzmanlığı belgesi olmalıdır (İGU Yönetmeliği Md. 7/2). Ekip; işveren, OSGB'nin görevlendirdiği uzman ve işyeri hekimi, çalışan temsilcisi, yangın destek elemanı, kaynak ustası ve forklift operatöründen oluştu. Atölye sanayi sitesinde olduğu için komşu işyerleriyle koordinasyonu site yönetimi yürütür (Md. 14/2).
Tablo skora göre büyükten küçüğe sıralandı, çünkü riskler en yüksek seviyeden başlanarak yazılır (Md. 9/5). Termin sütunundaki süreler okuma kolaylığı içindir, kendi dokümanınızda tarih yazın. Aynı tablonun formüllü ve 20 boş satırlı halini Excel şablonu olarak indirip risk değerlendirme formu gibi kullanabilirsiniz.
| No | Bölüm/Faaliyet | Tehlike | Risk | Olasılık | Şiddet | Skor | Seviye | Alınacak Önlem | Sorumlu | Termin | Kalan Risk |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Asma kat depo | Kenarında korkuluk olmayan asma kat, tırabzansız merdiven | Malzeme alırken 3 m yükseklikten düşme | 4 | 5 | 20 | Çok yüksek | Korkuluk takılana kadar asma kata çıkış yasaklanır, merdiven kapatılır. Ara korkuluk ve topuk levhalı sabit korkuluk ile tırabzan takılır, taşıma kapasitesi levhası asılır. | İşveren | Yasak derhal, korkuluk 7 gün | 1x5=5 Düşük |
| 2 | Kesim ve taşlama | Siperi sökülmüş spiral taşlama, makine devrine uymayan disk | Diskin parçalanması, çapak ve kıvılcımla göz ve yüz yaralanması | 4 | 4 | 16 | Yüksek | Siperi takılmayan makine kullanımdan çekilir. Devri uygun disk kullanılır, gözlüğün üstüne yüz siperi zorunlu olur, disk değiştirme talimatı verilir. | Üretim şefi | Makineyi çekme derhal, talimat 7 gün | 2x3=6 Düşük |
| 3 | Kaynak | Yerel emiş olmadan gazaltı kaynağı, açık kaynak bölmesi | Kaynak dumanı solunması, ışınımla göz yanması | 4 | 4 | 16 | Yüksek | Kaynak noktasına duman emiş kolu kurulur, bölme kaynak perdesiyle ayrılır. Kurulana kadar uygun solunum koruyucu kullanılır, kaynak dumanı maruziyet ölçümü yaptırılır. | İşveren | Solunum koruyucu derhal, emiş kolu 2 hafta, ölçüm 1 ay | 2x4=8 Orta |
| 4 | Sevkiyat ve yükleme | Forklift ile yayaların aynı koridoru kullanması, arızalı geri vites ikazı | Forkliftin yayaya çarpması, ezilme | 3 | 5 | 15 | Yüksek | Yükleme sırasında alana yaya girişi yasaklanır, geri vites ikazı onarılır. Yaya yolu zemin çizgisi ve fiziksel bariyerle ayrılır, forklifti yalnızca eğitimli ve yetkilendirilmiş operatör kullanır. | Depo sorumlusu | Yasak ve onarım derhal, bariyer 2 hafta | 1x5=5 Düşük |
| 5 | Acil çıkış | Arka acil çıkış kapısının önüne palet istiflenmesi, kapının kilitli tutulması | Yangında tahliyenin gecikmesi, dumandan etkilenme | 3 | 5 | 15 | Yüksek | Paletler kaldırılır, kapı içeriden anahtarsız açılır hale getirilir. Kapı önü zemin çizgisiyle işaretlenir ve haftalık kontrol listesine eklenir. | Üretim şefi | Derhal (aynı gün) | 1x5=5 Düşük |
| 6 | Boya öncesi yağ alma | Açık kovada tinerle parça silme, kova kaynak bölmesine 5 m mesafede | Buhar solunması, cilt tahrişi, kıvılcımla tutuşma | 3 | 4 | 12 | Orta | Tiner kapaklı emniyet kabına alınıp kaynak alanından uzaklaştırılır. Su bazlı yağ alma maddesine geçilir, güvenlik bilgi formuna uygun eldiven ve gözlük kullanılır. | Üretim şefi | Kabı taşıma derhal, ikame 1 ay | 2x3=6 Düşük |
| 7 | Kesim ve pres | Giyotin makas ve eksantrik pres gürültüsü, ölçüm yapılmamış | Gürültüye bağlı işitme kaybı | 3 | 4 | 12 | Orta | Gürültü ölçümü yaptırılır, sonuca göre bölge işaretlenir ve kulak koruyucu zorunlu olur. Pres bakımı yapılır, çalışanlar işyeri hekiminin planladığı işitme testine alınır. | İşveren | Ölçüm 1 ay, bakım 2 ay | 2x4=8 Orta |
| 8 | Elektrik panosu | Kapağı kilitsiz ana pano, önüne malzeme konması, kaçak akım rölesinin test kaydı yok | Elektrik çarpması, arızada panoya geç müdahale | 2 | 5 | 10 | Orta | Kapak kilitlenir, pano önü boşaltılıp işaretlenir. Kaçak akım rölesi yetkili elektrikçiye test ettirilip kayda geçirilir. | Bakım sorumlusu | 7 gün | 1x5=5 Düşük |
| 9 | Hammadde stok alanı | Sac levha ve profillerin duvara dayalı, sabitlenmeden istiflenmesi | İstifin devrilmesi, ayak ve bacak ezilmesi | 2 | 4 | 8 | Orta | Profiller konsol rafa, saclar yatay olarak paletlere alınır. İstif yüksekliği sınırı alana asılır, devrilmeye karşı takoz kullanılır. | Depo sorumlusu | 1 ay | 1x4=4 Düşük |
| 10 | Montaj tezgâhı | Sapı gevşek çekiç, ağzı açılmış anahtar gibi bakımsız el aletleri | El ve parmak yaralanması | 3 | 2 | 6 | Düşük | Aylık el aleti kontrolü yapılır, hasarlı aletler ayrılıp yenilenir. Montajda kesilmeye dayanıklı eldiven kullanılır. | Montaj ustası | İlk kontrol 1 ay, sonra aylık | 2x2=4 Düşük |
Termin ve kalan risk nasıl belirlenir?
Termini skor bandı ile önlemin uygulanabilirliği birlikte belirler: yüksek riskte aynı gün geçici önlem alınır, kalıcı önlem yakın bir tarihe bağlanır. Kalan risk, önlem uygulandıktan sonra sahada yeniden verilen olasılık ve şiddet puanıdır. Sonuç kabul edilebilir seviyenin üzerindeyse kontrol adımları tekrarlanır (Yönetmelik Md. 10/3).
Gerçekçi termin için
- Dokümanda süre değil tarih yazın. Yönetmelik, uygulama planlarında başlama ve bitiş tarihini ister (Md. 10/1-c); örnekteki “7 gün” sizin dokümanınızda 16.10.2026 gibi bir tarih olur.
- Bant en geç süreyi verir. Pano kapağını kilitlemek bir saatlik iştir, orta bantta diye 3 ay beklemeyin.
- Satın alma gerektiren önlemde (bariyer, emiş kolu) tedarik süresini sorun ve arada geçerli olacak geçici önlemi aynı satıra yazın.
- Sorumlu olarak önlemi uygulatacak kişiyi yazın. Uzman önerir ve takip eder (İGU Yönetmeliği Md. 9/1-b), planları uygulamaya koymak ise işverenin işidir (Md. 10/1-c).
Kalan riski puanlarken
- Eğitim, talimat ve levha çoğunlukla olasılığı düşürür. Şiddeti ancak tehlikenin enerjisini ya da maruziyeti azaltan önlem düşürür: siper, daha az tehlikeli madde, daha alçak istif.
- Şiddeti 5 olan tehlikede kalan risk ancak olasılık 1'e inerse düşük banda girer. Forklift ve asma kat satırlarında bu yüzden levha yerine bariyer ve korkuluk seçildi; Yönetmelik de toplu korunmayı kişisel korunmanın önüne koyar (Md. 10/2).
- Örnekte kaynak ve gürültü satırları 8 puanla orta bantta kaldı. Sağlık risklerinde düşük olasılığı ölçüm sonucuyla gösterirsiniz; sonuç gelince iki satır yeniden puanlanır, gerekirse ikinci tur önlem planlanır.
- Önlem tamamlanınca gerçekleşme tarihini ve sahada bulduğunuz yeni seviyeyi dokümana işleyin (Md. 11/1-ğ).
Risk analizi tablosunda sık yapılan hatalar
- Başka işyerinin dokümanını kopyalamak. Firma adı değiştirilmiş hazır doküman ekip çalışmasını (Md. 6) ve çalışanların görüşünü (Md. 7/2) atlar, sahadaki makinelerle de tutmaz.
- Her satıra “KKD kullanılacak” yazmak. Kontrol sırası kaldırma, ikame ve kaynağında mücadeledir; toplu korunma önceliklidir (Md. 10/1-b ve 10/2).
- Bölümleri birbirinden kopuk değerlendirmek. Kaynak kıvılcımı ile tiner kovasının yakınlığı ancak iki bölüme birlikte bakınca görünür (Md. 9/4).
- Kalan riski önlem uygulanmadan doldurmak. Yeni seviye, önlem hayata geçtikten sonra tespit edilir (Md. 10/3).
- Kaza ve ramak kala sonrası dokümanı güncellememek. Bu olaylar yenileme sebebidir (Md. 12/2-ç).
- Sayfa numarası, paraf ve imzayı unutmak. Sayfalar numaralandırılır, değerlendirmeyi yapanlar her sayfayı paraflar ve son sayfayı imzalar (Md. 11/2).
- Çalışanları sonuçlardan habersiz bırakmak. Riskler ve önlemler çalışanlara, çalışan temsilcilerine ve başka işyerlerinden gelen çalışanlara anlatılır (Md. 16).
Şablonu kendi atölyenize uyarlarken
Excel şablonundaki örnek satırları kendi sahanızda gördüklerinizle değiştirin ve puanları ekiple birlikte, makinenin başında verin. Masa başında doldurulan tablo, sahadaki ilk turda eksik çıkar. Risk değerlendirmesini sahada yöneten uzman olmak istiyorsanız Uludağ Uzman Akademi C sınıfı iş güvenliği kursu programını inceleyin; dönem tarihleri için iletişim sayfamızdan bize ulaşın.
Kaynaklar
- İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliği (mevzuat.gov.tr)
- 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu (mevzuat.gov.tr)
- İş Sağlığı ve Güvenliğine İlişkin İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliği (mevzuat.gov.tr)
- İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr)
Sertifika eğitimleri
İSG kariyerinde bir adım önde olun
Bakanlık onaylı A, B, C Sınıfı İSG, İşyeri Hekimliği, DSP, İlk Yardım ve Hijyen sertifika programlarıyla 7 ilde 10 şubedeyiz.
