Güvenlik Bilgi Formu (MSDS) Nasıl Okunur? 16 Bölüm Tek Tek ve Kontrol Listesi

MSDS, Türk mevzuatındaki adıyla Güvenlik Bilgi Formu (GBF), bir kimyasalın tehlikelerini, güvenli kullanım ve depolama koşullarını, acil durumda yapılacakları ve gereken kişisel koruyucu donanımı 16 sabit bölümde anlatan belgedir. Zararlı sınıflandırılan ürünlerde tedarikçi, belgeli bir kimyasal değerlendirme uzmanının KKDİK Yönetmeliği Ek-2'ye göre hazırladığı formu alıcıya Türkçe ve ücretsiz verir.

Öne çıkanlar

• Türkiye'de güvenlik bilgi formu (MSDS) KKDİK Yönetmeliği'nin 27. maddesi ve Ek-2'sine göre hazırlanır; 2014 tarihli ayrı GBF yönetmeliği 31 Aralık 2023'te yürürlükten kalktı.
• Form Türkçe, tarihli ve 16 başlıklı olur, Ek-18'e göre belgelendirilmiş kimyasal değerlendirme uzmanınca hazırlanır ve alıcıya ücretsiz verilir.
• Sahada en çok 2 (sınıflandırma, H ve P ifadeleri), 7 (depolama ve uyumsuzluk), 8 (sınır değerler, eldiven ve filtre) ve 11. bölüm (sağlık etkileri) kullanılır; 4, 5 ve 6 acil durum planına girer.
• İşveren formu kimyasal risk değerlendirmesinde kullanır, çalışanların bilgiye erişimini ve formlar hakkında eğitimi sağlar.
• KKD son halkadır: önce ikame, sonra mühendislik kontrolü ve havalandırma gibi toplu korunma gelir.

MSDS nedir, Türkiye'de hangi yönetmeliğe göre hazırlanır?

MSDS ve SDS, güvenlik bilgi formunun yaygın İngilizce kısaltmalarıdır; Türk mevzuatındaki adı Güvenlik Bilgi Formu'dur. Formun güncel dayanağı, 23 Haziran 2017 tarihli ve 30105 mükerrer sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik'tir (KKDİK). Kuralları 27. madde, içerik şartlarını Ek-2 belirler.

Eski düzenleme, 13 Aralık 2014 tarihli ve 29204 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Zararlı Maddeler ve Karışımlara İlişkin Güvenlik Bilgi Formları Hakkında Yönetmelik'ti. KKDİK onu 31 Aralık 2023 itibarıyla yürürlükten kaldırdı (Md. 64/1-a ve 66/1-ç). Geçiş döneminde iki yönetmelik de kullanılabiliyordu (geçici Md. 2); artık yalnızca KKDİK uygulanır.

Eski yönetmelik formu belgeli "güvenlik bilgi formu hazırlayıcılarına" hazırlatıyordu; KKDİK ise formun Ek-18'e göre belgelendirilmiş kimyasal değerlendirme uzmanı (KDU) tarafından hazırlanmasını şart koşar (Md. 27/1). KDU belgesi en az 64 saatlik eğitimden sonra, TÜRKAK akreditasyonlu bir belgelendirme kuruluşunun sınavında 70 ve üzeri puanla alınır ve beş yıl geçerlidir.

Güvenlik bilgi formunun 16 bölümü ve sahadaki karşılıkları

Başlıklar ve sıraları sabittir: Ek-2'nin B bölümü bu 16 başlığı ve alt başlıklarını ister, A bölümü alt bölümlerin boş bırakılmamasını şart koşar. Tablodaki başlıklar Ek-2 B bölümündeki yazımıyla verilmiştir.

Ek-2'nin A bölümünde ve 27. maddede bazı başlıklar farklı yazılır (ör. "Zararlılık tanımlanması"). Formlarda bu yazımlarla da karşılaşırsınız.

Bölüm 2'de H ve P ifadeleri ile piktogramlar nasıl okunur?

Bölüm 2 önce sınıflandırmayı, ardından etiket bilgilerini verir: zararlılık işaretleri (piktogramlar), uyarı kelimesi, zararlılık ifadeleri (H) ve önlem ifadeleri (P). H kodunun ilk rakamı zararın türünü, P kodunun ilk rakamı önlemin türünü gösterir. Kodlar yalnızca numara olarak yazılmışsa tam metinleri 16. bölümde bulunur.

Uyarı kelimesinde "Tehlike" daha ciddi, "Dikkat" daha az ciddi zararlılık kategorisini gösterir. Etikette "Tehlike" varsa "Dikkat" yazılmaz (SEA Yönetmeliği Md. 4 ve 22/3).

2.3'te sınıflandırmaya girmeyen zararlar, örneğin toz patlaması riski yazılır. H350 "Kansere yol açabilir." görürseniz Kanserojen veya Mutajen Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik de uygulanır; işveren teknik olarak mümkünse daha az tehlikeli bir madde veya işlemle kullanımı azaltır (Md. 6/1-a).

Bölüm 4, 5 ve 6: acil durumda ilk açılacak sayfalar

Bu üç bölüm, acil durum planınızın kimyasal ekidir. Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (aşağıda Kimyasal Maddeler Yönetmeliği), tehlikeli kimyasallara ilişkin bilgi ve müdahale prosedürlerinin, acil durum ekipleri ile itfaiye gibi dış kuruluşların kolayca ulaşacağı şekilde hazır tutulmasını ister (Md. 8/1-c).

• Bölüm 4: İlk yardım soluma, cilt, göz ve yutma için ayrı yazılır; gecikmiş etkiler, acil tıbbi yardım gereği ve ilk yardım yapanın KKD'si de buradadır. Göz yıkama talimatı varsa göz duşunu kullanım noktasına yakın tutun.
• Bölüm 5: Uygun ve uygun olmayan söndürücüler, yanma ürünleri (ör. karbon monoksit, kükürt ve azot oksitleri) ve yangın söndürme ekipleri için koruyucu donanım tavsiyesi.
• Bölüm 6: Kişisel ve çevresel önlemler; set oluşturma, tahliye deliklerini kapatma, emici malzeme ve kıvılcım çıkarmayan alet gibi yöntemler. Döküntü kitinin içeriğini buradan çıkarın.

Bu bilgileri acil durum eylem planı ekine işleyin. Bölüm 4'ü ilk yardımcılarınızla birlikte okuyun (ilk yardım kursu).

Bölüm 7'den depolama kararı nasıl çıkar?

Bölüm 7, ürünün güvenli elleçlenmesini ve hangi koşullarda, hangi ürünlerden ayrı depolanacağını anlatır. Ek-2 bu bölümde patlayıcı atmosfer, aşındırıcı koşullar, alevlenirlik, uyumsuz maddeler ve elektrikli ekipman dahil tutuşturucu kaynaklar için tavsiye ister. Depolama kararını 7, 9 ve 10. bölümleri birlikte okuyarak verirsiniz.

• 7.1 Güvenli elleçleme: Aerosol ve toz oluşumunu önleme, uyumsuz ürünleri birlikte elleçlememe; çalışma alanında yememe, içmeme, sigara içmeme ve kullanımdan sonra el yıkama.
• 7.2 Depolama koşulları: Sıcaklık, güneş ışığı, nem, havalandırma, tutma duvarı, miktar sınırı ve ambalaj uygunluğu.
• 10.5 Uyumsuz malzemeler: Depo yerleşimini belirler; oksitleyiciler yazıyorsa alevlenir sıvı, GHS03 piktogramlı ürünlerle aynı dolaba konmaz.

Kimyasal Maddeler Yönetmeliği de kimyasal miktarının en az düzeyde tutulmasını ve birbirini etkileyebilecek kimyasalların temasının önlenmesini ister (Md. 7/1-ç ve 7/1-i). Parlama noktası düşük bir sıvının depolandığı veya aktarıldığı yerde patlayıcı ortam riski değerlendirilir ve sonuç patlamadan korunma dokümanına yansır.

Bölüm 8'den eldiven ve solunum koruyucu nasıl seçilir?

Bölüm 8'in 8.1 alt bölümü sınır değerleri, 8.2 alt bölümü maruz kalmayı kontrol önlemlerini verir. KKDİK Ek-2, eldiven için malzemenin tipini, kalınlığını ve eldiven malzemesinin tipik veya minimum aşınma süresini; solunum koruyucu için de filtre elemanı dahil ekipman tipini yazmayı şart koşar. Yalnızca "uygun eldiven kullanın" yazan form eksiktir.

Sınır değerler ve ölçüm

8.1'de, varsa, Kimyasal Maddeler Yönetmeliği Ek-1'deki mesleki maruziyet sınır değerleri (8 saatlik TWA, 15 dakikalık STEL, tavan değer) ve aynı yönetmeliğin Ek-2'sindeki biyolojik sınır değerler yer alır. Ek-1'de "Deri" işareti olan madde deri yoluyla önemli miktarda vücuda geçebilir; o zaman eldiven en az maske kadar önemlidir.

Maruziyeti, İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik kapsamında yetkilendirilmiş laboratuvar ölçer; sınır aşılırsa önlem en kısa sürede alınır (Md. 6/2-c, 7/1-h, 7/1-ı). Önce ikame, sonra mühendislik kontrolü ve havalandırma gibi toplu korunma gelir; KKD bunlar yetmediğinde eklenir (Md. 7/1-g).

Eldiven

1. 8.2'deki malzemeyi (ör. butil veya nitril kauçuk), kalınlığı ve aşınma süresini, yani kimyasalın eldiveni geçme süresini not edin.
2. Eldivenin TS EN ISO 374 işaretindeki harf kodlarına bakın; harfler test edildiği kimyasalları gösterir (ör. F toluen, J n-heptan). Kesilme riski de varsa EN 388'i de karşılayanı seçin.
3. Değiştirme aralığını aşınma süresinin altında belirleyip talimata yazın; KKD kullanım süresi riskin derecesi, maruziyet sıklığı ve donanımın performansına göre belirlenir (Kişisel Koruyucu Donanımların İşyerlerinde Kullanılması Hakkında Yönetmelik Md. 6/1-c).

Solunum koruyucu

1. Filtre tipini formdan alın: organik gaz ve buhar için A, kaynama noktası 65 °C veya daha düşük organikler için AX, inorganik gazlar için B, kükürt dioksit ve asidik gazlar için E, amonyak için K (TS EN 14387). A, B, E ve K filtrelerde kapasite sınıfı 1, 2 veya 3'tür.
2. Toz ve sis için P1, P2, P3 filtre (TS EN 143) ya da FFP maske (TS EN 149) kullanılır; gaz ve buhar için filtreli yarım veya tam yüz maskesi gerekir.
3. Oksijen %19,5'in altındaysa veya kirletici çok yoğunsa filtreli maske kullanılmaz; ortam havasından bağımsız hava veren cihaz gerekir.
4. Solunum koruyucular III. kategori KKD'dir; CE işaretinin yanında dört haneli onaylanmış kuruluş numarası aranır.

Kaynak: İSGGM Boya Sektörü KKD Rehberi (2024).

Bölüm 11 toksikolojik bilgiler ne söyler?

Bölüm 11, ürünün sağlık etkilerini akut toksisiteden kanserojenite ve aspirasyon zararına kadar on zararlılık sınıfında özetler. KKDİK Ek-2'ye göre bu bölüm öncelikle sağlık uzmanları, mesleki sağlık ve güvenlik uzmanları ve toksikologlar için yazılır. Maruz kalma yolları, belirtiler, gecikmiş ve kronik etkiler burada bulunur.

Bir sınıfta "Mevcut bilgilere göre, sınıflandırma kriterlerini karşılamamaktadır." yazıyorsa elde sonuca ulaştırıcı veri vardır ve bu veri kriterleri karşılamaz. Veri eksikliği, teknik imkânsızlık veya sonuca ulaştırmayan veri durumunda form bunu ayrıca belirtmek zorundadır (Ek-2, 11.1.1).

Tekrarlı maruziyette hedef organ toksisitesi (H372, H373), hassaslaştırıcılık veya kanserojenlik görürseniz bu bölümü işyeri hekimiyle okuyun. Risk altındaki çalışanlar sağlık gözetimine alınır (Kimyasal Maddeler Yönetmeliği Md. 12).

İşverenin yükümlülükleri: risk değerlendirmesi, erişim ve eğitim

Kimyasal Maddeler Yönetmeliği, işverenden önce işyerinde tehlikeli kimyasal bulunup bulunmadığını tespit etmesini ve risk değerlendirmesi yapmasını ister (Md. 6/1). Tedarikçiden sağlanan, KKDİK'e uygun Türkçe güvenlik bilgi formu, değerlendirmede özellikle dikkate alınacak hususlar arasındadır (Md. 6/2-b).

• Risk değerlendirmesi: Formla birlikte ölçüm sonuçları, kullanım miktarı ve sıklığı, sınır değerler ve bakım, onarım gibi işler değerlendirilir (Md. 6/2). Puanlamada Fine-Kinney yöntemi gibi sayısal bir yöntem kullanabilirsiniz; tehlikeli kimyasal içeren yeni bir faaliyete önlemler alınmadan başlanmaz (Md. 6/4).
• Eksik bilgi: İşveren ek bilgiyi tedarikçiden veya diğer kaynaklardan edinir; tedarikçi, işveren isterse gereken bilgiyi vermek zorundadır (Md. 6/3 ve 9/3).
• Erişim: İşveren, çalışanlara kullandıkları ürünlerin form bilgilerini sağlar (KKDİK Md. 31). Formları kullanım noktasında basılı ya da herkesin açabildiği dijital bir klasörde tutun.
• Eğitim: Çalışan eğitimi güvenlik bilgi formlarını kapsar, sözlü talimat ve yazılı bilgiyle desteklenir, şartlar değiştikçe güncellenir (Md. 9/1-ç ve 9/2).
• Arşiv: Kimyasalı işinde kullanan işletme KKDİK'e göre alt kullanıcıdır; gerekli bilgileri ürünü en son kullandığı tarihten sonra en az 10 yıl erişime hazır tutar (Md. 4/1-b ve 32/1).

Örnek okuma: hayali bir solventten depolama ve KKD kararı

Aşağıdaki "Solvent X" gerçek bir ürün değildir; değerler yalnızca okuma pratiği içindir. İnegöl'de bir mobilya atölyesinin boya hazırlama odasında kullanılan ürünün formunda şunlar yazıyor:

• Bölüm 2: H225, H319, H336; uyarı kelimesi "Tehlike"; GHS02 ve GHS07.
• Bölüm 7 ve 10: Tutuşturucu kaynaklardan uzak, iyi havalandırılan yerde, kabı sıkıca kapalı depolayın; aktarmada kabı ve alıcı ekipmanı topraklayın. Uyumsuz malzeme: güçlü oksitleyiciler.
• Bölüm 8: Bir bileşen için Ek-1 sınır değeri var; eldiven butil kauçuk, en az 0,5 mm, aşınma süresi 480 dakikanın üzerinde; yetersiz havalandırmada A tipi filtreli yarım yüz maskesi.
• Bölüm 9: Parlama noktası 8 °C (kapalı kap), başlangıç kaynama noktası 82 °C.

Tedarikçinin formu için kontrol listesi

Yeni ürün geldiğinde ya da tedarikçi revizyon gönderdiğinde, formu kullanmadan önce şunlara bakın:

1. Form Türkçe mi? İngilizce SDS tek başına yetmez (KKDİK Md. 27/5).
2. İlk sayfada hazırlanma tarihi, revizyonsa "Revizyon: (tarih)" ve versiyon bilgisi var mı; değişiklikler 16. bölümde açıklanmış mı?
3. Sayfalar "sayfa 1/8" gibi toplamı gösterecek şekilde numaralı mı?
4. 16 başlık ve alt başlıklar tam mı, boş alt bölüm var mı?
5. 31 Aralık 2023'ten sonra düzenlenmiş form, yürürlükten kalkan 2014 yönetmeliğine göre hazırlandığını mı yazıyor?
6. 1.3'te tedarikçinin adresi, telefonu ve formdan sorumlu kişinin e-postası, 1.4'te Ulusal Zehir Danışma Merkezi'nin 114 numarası var mı?
7. Bölüm 2'deki piktogram, uyarı kelimesi ve H ifadeleri ambalaj etiketiyle aynı mı?
8. Bölüm 8'de eldiven malzemesi, kalınlığı, aşınma süresi ve filtre tipi yazıyor mu?
9. "Zararsız", "sağlığa etkisi yok", "zararlı olabilir" gibi Ek-2'nin yasakladığı ifadeler var mı?
10. Hazırlayan KDU'nun adı ve belge numarası formda yoksa tedarikçiden yazılı alındı mı?

KKDİK kayıt numarası (1.1) yalnızca kaydı tamamlanan maddelerde bulunur. Kayıt süreleri tonaja ve zararlılığa göre 31 Aralık 2026 ile 2030 arasına yayılır (geçici Md. 2/1).

Kimyasal risklerin yoğun olduğu işyerlerinde görev almak için

Formu sahaya taşımak uzmanın gündelik işidir. Tehlikeli sınıftaki işyerlerinde görev için en az B sınıfı belge gerekir (İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik Md. 7/2). Uludağ Uzman Akademi B sınıfı iş güvenliği kursu programını inceleyin; dönem tarihleri için iletişim sayfamızdan yazın.

Kaynaklar

• Kimyasalların Kaydı, Değerlendirilmesi, İzni ve Kısıtlanması Hakkında Yönetmelik (KKDİK) ve ekleri (mevzuat.gov.tr)
• Kimyasal Maddelerle Çalışmalarda Sağlık ve Güvenlik Önlemleri Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr)
• Maddelerin ve Karışımların Sınıflandırılması, Etiketlenmesi ve Ambalajlanması Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr)
• ÇSGB İSGGM, Boya Sektörü Kişisel Koruyucu Donanım Rehberi, 2024 (csgb.gov.tr)