Yangın Tatbikatı Nasıl Yapılır? Fabrika Senaryosu ve Tatbikat Raporu Örneği

Yangın tatbikatı, acil durum planındaki alarm, tahliye, sayım ve ilk müdahale adımlarının gerçeğe yakın bir senaryoyla sınanmasıdır. Hazırlık, alarmla başlayan tahliye ve sayım, ardından bulguların düzeltici faaliyete bağlanması olmak üzere üç aşamada yürütülür. Maden işyerleri dışında en geç yılda bir yapılır ve tatbikat formuyla kayda alınır (İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.13).

Öne çıkanlar

• Maden dışındaki her işyerinde tatbikat en geç yılda bir yapılır ve tarihi, görülen eksiklikleri ve yapılacak düzenlemeleri içeren tatbikat formuyla kayda alınır (Acil Durumlar Yönetmeliği m.13).
• BYKHY de binada senede en az bir kez söndürme ve tahliye tatbikatı ister; bu nedenle yıllık yangın tatbikatına söndürme uygulamasını da ekleyin.
• Senaryoyu risk değerlendirmesindeki gerçek bir yangın kaynağından kurun; kapanan çıkış, kayıp kişi ve yaralı gibi olay sürümleri ekiplerin karar verme becerisini sınar.
• Acil Durumlar Yönetmeliği ve BYKHY hedef tahliye süresi koymaz; tahliye ve sayım sürelerini ölçüp bir sonraki tatbikatla karşılaştırın.
• Her bulguya sorumlu ve termin verin, tespitleri onaylı deftere yazın ve aksayan yönlere göre acil durum planını düzeltin (m.13/3).

Yangın tatbikatı ne sıklıkla yapılır, kayıt zorunlu mu?

Maden işyerleri dışındaki bütün işyerlerinde tatbikat en geç yılda bir yapılır ve tarihi, görülen eksiklikleri ve bu eksikliklere göre yapılacak düzenlemeleri içeren bir tatbikat formu hazırlanır (İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik m.13/1-2). Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (BYKHY) de binada senede en az bir kez söndürme ve tahliye tatbikatı ister (m.129).

"En geç yılda bir" bir üst sınırdır. Yönetmelik, bu süreyi aşmamak kaydıyla işyerinin belirlediği periyotlarla tatbikat yapılmasını ister; vardiyalı çalışılan, işçi devri yüksek ya da yeni bölüm açılan işyerlerinde yılda bir tatbikat çoğu zaman yetmez.

Tatbikatı yaptırmak işverenin yükümlülüğüdür (6331 sayılı Kanun m.11/1-c). İş güvenliği uzmanı, tatbikatların yapılmasını ve acil durum planı doğrultusunda hareket edilmesini izler ve kontrol eder (İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik, kısaca İGU Yönetmeliği, m.9/1-c-2). Aksi belirtilmedikçe metindeki madde numaraları İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmeliğe aittir.

Planın içeriğini, ekip sayılarını ve tahliye krokisini acil durum eylem planı hazırlama rehberinde anlattık. Aşağıdaki adımlar o planı sahada sınamak içindir.

Tatbikattan önce neler hazırlanır?

Tatbikattan iki üç hafta önce amacı, senaryoyu, haberli mi habersiz mi yapılacağını, rolleri ve gözlemci noktalarını yazılı hale getirin. Ardından saha güvenliğini planlayın, çalışanları, alt işvereni, ziyaretçileri ve gerektiğinde komşu işyerlerini bilgilendirin. Son olarak ekip başlarıyla senaryo üzerinden kısa bir masabaşı prova yapın.

1. Amaç. Tek ve ölçülebilir bir amaç yazın, örneğin "alarmdan sonra herkesin toplanma yerine ulaşması ve sayımın eksiksiz tamamlanması". Katılacak bina, bölüm ve vardiyayı belirleyin.
2. Senaryo. Yangını risk değerlendirmesindeki gerçek bir kaynaktan başlatın: boya kabini, kompresör, akü şarj alanı, yemekhane mutfağı ya da arşiv. Tatbikatı canlı tutmak için iki üç olay sürümü, yani tatbikat sırasında ekiplere bildirilecek yeni gelişme hazırlayın; örneğin dumanla kapanan bir çıkış, sayımda eksik çıkan bir kişi ya da bir yaralı. Senaryoyu yalnızca tatbikat yöneticisi ve gözlemciler bilir.
3. Haberli mi, habersiz mi? ÇSGB'nin Acil Durum Planı Hazırlama Rehberi, tatbikatın senaryo belirleme ile haberli ve habersiz yapılma unsurlarından oluştuğunu belirtir; rehberdeki hususlar tavsiye niteliğindedir. İlk tatbikatı haberli yapın, ekipler görevlerine alıştıktan sonra saati bildirmeyin.
4. Saha güvenliği. Boya, kaynak, ergitme ve fırın gibi prosesleri planınızdaki sırayla güvenli duruma alın; yönetmelik, enerji kaynaklarının ve tehlike yaratabilecek sistemlerin olumsuz durum yaratmayacak şekilde devre dışı bırakılması için düzenleme yapılmasını ister (m.5/1-f). Gerçek bir olayda tatbikatı durduracak parolayı belirleyin: "Bu tatbikat değildir."
5. Bilgilendirme. Alt işveren çalışanları, müşteriler ve ziyaretçiler tahliye planı, kaçış yolları ve toplanma yerleri hakkında bilgilendirilir (m.5/1-g). İş merkezi ve iş hanlarında tatbikat yönetimin koordinasyonuyla yürütülür (m.13/4). OSB yönetimine, bitişik işyerlerine, alarm izleme merkezine ve özel güvenliğe tarih ve saati bildirin; itfaiye katılacaksa görev paylaşımını önceden kararlaştırın.
6. Masabaşı prova. Saha tatbikatından birkaç gün önce ekip başlarıyla senaryo üzerinden yarım saatlik bir soru cevap provası yapın; kimin hangi kapıya, hangi panoya ve hangi listeye gideceği burada netleşir.
7. Malzeme. Kronometre, gözlemci formları, olay sürümü kartları, telsiz veya megafon, rolleri ayıran yelekler ve güncel sayım listelerini bir gün önceden hazırlayın.

Rolleri şöyle dağıtın:

Tatbikat sırasında adım adım ne yapılır?

Tatbikat, gerçek bir yangındaki sırayla yürür: alarm ve anons, işin güvenli bırakılması, 112 ihbarının canlandırılması, söndürme ekibinin ilk müdahalesi, tahliye, toplanma yerinde sayım ve eksik kişinin kurtarma ekibine bildirilmesi. Zaman tutucu her adımın saatini yazar. Tatbikat bitiş anonsuyla sona erer ve kimse izin verilmeden içeri dönmez.

1. Alarm ve anons. Yangını gören kişi ihbar butonuna basar, alarmı anons destekler. Anons ve telsiz konuşmalarını "Tatbikattır" ile başlatıp bitirin; komşular ve ziyaretçiler durumu gerçek bir olayla karıştırmaz.
2. İşin güvenli bırakılması. Operatörler makineleri plandaki sırayla durdurur, görevli kişi elektrik ve gaz kesme noktasına gider. Kesmenin gerçekten yapılıp yapılmayacağını önceden kararlaştırın.
3. 112 ihbarı. Söndürme ekip başı ihbarı gözlemcinin yanında canlandırır: adres, yangının yeri ve türü, içeride kalan olup olmadığı. ÇSGB rehberi gerçek yangında 112'nin aranmasını ve adresin yangının cinsiyle birlikte bildirilmesini önerir; tatbikatta 112'yi gerçekten aramayın.
4. Söndürme ekibi. Ekip söndürücülerle olay yerine gider ve kendini tehlikeye atmadan müdahale eder; yangın büyürse geri çekilir ve yayılmayı önlemek için kapıları kapatır. Söndürücü boşaltma uygulamasını tahliyeden sonra açık alanda yapın.
5. Tahliye. Herkes en yakın güvenli çıkışı kullanır; asansörler kaçış yolu sayılmaz (BYKHY m.31/2). Yaşlı, engelli ve gebe çalışanlara refakat edilir (m.10/4); tahliye yöntemleri müşteri ve ziyaretçiler de düşünülerek kurulur (m.10/6).
6. Sayım. Tahliyeden sonra içeride kalan olup olmadığını anlamak için sayım yapılır (m.10/2) ve sayımı koruma ekibi yürütür (m.11/2-c). Bölüm sorumluları PDKS, vardiya, alt işveren ve ziyaretçi listeleriyle sayıp sonucu koruma ekip başına bildirir; eksik kişi, son görüldüğü yerle birlikte kurtarma ekibine iletilir.
7. İtfaiye. Koruma ekibinden biri itfaiyeyi karşılar ve yangının yerini, içeride kalan olup olmadığını, kesilen enerjiyi ve tehlikeli maddeleri bildirir. İtfaiye geldiğinde ekipler itfaiye amirinin emrine girer (BYKHY m.128/2).

Anons metni örneği:

Tatbikattır. Dikkat, boyahanede yangın çıkmıştır. Tüm çalışanlar işlerini güvenli şekilde bırakıp ziyaretçilerle birlikte en yakın acil çıkıştan personel otoparkındaki toplanma yerine gitsin. Asansörü kullanmayın, geri dönmeyin. Tatbikattır.

Acil Durumlar Yönetmeliği de BYKHY de işyerleri için hedef bir tahliye süresi belirlemez. Bu nedenle üç süreyi ölçüp bir sonraki tatbikatla karşılaştırın: alarmdan son kişinin binadan çıkışına kadar geçen tahliye süresi, alarmdan sayımın tamamlanmasına kadar geçen süre ve eksik kişinin kurtarma ekibine bildirilme süresi.

Gözlemci formuna şu soruları koyun:

• Alarm bölümün her yerinde duyuldu ya da görüldü mü?
• Çalışanlar işini güvenli bırakıp eşya toplamadan çıktı mı, geri dönen oldu mu?
• Kapanan çıkışta alternatif yol kullanıldı mı?
• Kaçış yolu engelsiz miydi, acil çıkış kapısı kolayca açıldı mı?
• Asansör kullanan oldu mu?
• Refakat gereken kişilere refakatçi eşlik etti mi?
• Ziyaretçiler ve alt işveren çalışanları yönlendirildi mi?
• Yangın kapıları kapalı mıydı?

Tatbikattan sonra değerlendirme nasıl yapılır?

Tatbikat biter bitmez toplanma yerinde ekip başları ve gözlemcilerle on beş dakikalık bir sıcak değerlendirme yapın, gözlemci formlarını aynı gün toplayın. Ardından her bulgu için düzeltici faaliyet, sorumlu ve termin belirleyin, tatbikat formunu imzalatın ve aksayan yönlere göre acil durum planını güncelleyin.

1. Bulguları ayırın. Her bulguyu davranış, ekipman, prosedür veya eğitim kaynaklı olarak sınıflandırın. Sayım farkı ya da duyulmayan alarm gibi ciddi sapmalarda balık kılçığı ve 5 neden yöntemiyle kök neden analizi yapın.
2. Formu imzalatın, deftere yazın. Ek-2'deki formda tatbikatı yürüten kişi ile onaylayan işveren veya işveren vekili için imza alanı vardır. İş güvenliği uzmanı tespit ve tavsiyelerini onaylı deftere yazar (İGU Yönetmeliği m.11/4); deftere yazılan tespit ve öneriler işverene tebliğ edilmiş sayılır (İSG Hizmetleri Yönetmeliği m.7/4). Kayıt düzeni için tespit ve öneri defteri örneğine bakabilirsiniz.
3. Planı düzeltin. Aksayan yönler ve kazanılan deneyimlere göre plan gözden geçirilir ve düzeltilir (m.13/3). Değişikliği Ek-1 formundaki revizyon numarası ve tarihiyle işleyin, krokiyi ve ekip listesini yenileyin.
4. Kurula taşıyın. İSG kurulu; yangın, doğal afet, sabotaj ve benzeri tehlikeler için alınan tedbirlerin yeterliliğini ve ekiplerin çalışmalarını izler (İSG Kurulları Hakkında Yönetmelik m.8/1-f). Kurul bulunan işyerlerinde raporu İSG kurulu gündemine alın.
5. Kapanışı sahada doğrulayın. Termin günü faaliyeti yerinde kontrol edin, kapanmayan bulguyu bir sonraki tatbikatın senaryosuna koyun. Boşaltılan söndürücüleri dolum ve kontrol yapılmadan yerine asmayın.
6. Saklayın. İşveren, işyerinde yürütülen İSG faaliyetlerine ilişkin her türlü kaydı saklar (İSG Hizmetleri Yönetmeliği m.7/1-a).

Örnek senaryo: Bursa'da bir fabrikanın boyahanesinde yangın

Aşağıdaki örnek kurgusaldır. İşyeri, Bursa Nilüfer'deki bir organize sanayi bölgesinde otomotiv yan sanayine plastik parça üreten bir fabrikadır: enjeksiyon holü, boyahane, montaj hattı, depo ve iki katlı idari bina. Üretim holünün A (ana), B (boyahane yanı) ve C (sevkiyat rampası) olmak üzere üç çıkışı vardır; toplanma yeri personel otoparkının boyahaneye uzak ucudur. Tatbikat anında içeride 131 çalışan, 5 alt işveren çalışanı ve 2 ziyaretçi olmak üzere 138 kişi vardır.

Ekip başlarına tatbikatın günü bildirildi, saati bildirilmedi; çalışanlar yalnızca ekim ayı içinde tatbikat yapılacağını biliyordu. Boyahanede boya işi önceden durduruldu ve duman kullanılmadı; OSB yönetimi, iki komşu fabrika ve alarm izleme merkezi bilgilendirildi. İtfaiye katılmadı, 112 ihbarı canlandırıldı; saha emniyet görevlisi olarak bakım şefi görevlendirildi.

Tatbikat raporu nasıl doldurulur?

Tatbikat raporunu Ek-2'deki tatbikat formunun alanları üzerine kurun: işyeri, tatbikatın adı, tarihi ve türü, katılan kişi sayısı, toplanma yerindeki sayım sonucu, başlangıç ve bitiş saati, konum, amaç ve tatbikat sonrası değerlendirme. Ölçülen süreleri ve her bulgunun sorumlusu ile terminini ayrı tablolara ekleyin. Aşağıdaki şablon yukarıdaki senaryoyla doldurulmuştur.

1. Genel bilgiler

2. Zaman çizelgesi

3. Yanlış yapılanlar ve düzeltici faaliyetler

Doğru yapılanlar: Anons 40 saniyede yapıldı, 112 ihbarında adres ile yangının yeri ve türü eksiksiz verildi, operatörler makineleri durdurup çıktı, gebe çalışana refakatçi eşlik etti, söndürme ekibi zamanında geri çekildi.

Çıkarılan sonuçlar: Plana ziyaretçi sayımı ve ışıklı uyarı adımı eklenerek revizyon 1 yayımlanır, ekip listesi yedeklerle yenilenir. B kapısı kapalı senaryosu Ocak 2027'de gece vardiyasıyla kısmi tatbikat olarak tekrarlanır.

Tatbikatı yıllık plana bağlayın

Tatbikat tarihini, iş güvenliği uzmanının işyeri hekimiyle birlikte hazırladığı yıllık çalışma planına yazın (İGU Yönetmeliği m.9/1-d-2) ve yıl sonuna bırakmayın. Bu planlamayı ve saha uygulamalarını yürütecek uzmanlık belgesi için Uludağ Uzman Akademi'nin C Sınıfı İş Güvenliği Kursu programını inceleyebilirsiniz.

Kaynaklar

• İşyerlerinde Acil Durumlar Hakkında Yönetmelik ve Ek-2 tatbikat formu (RG 18.06.2013/28681; değişiklik RG 01.10.2021/31615), mevzuat.gov.tr
• Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik (madde 31, 124, 128 ve 129), mevzuat.gov.tr
• ÇSGB İş Sağlığı ve Güvenliği Genel Müdürlüğü, Acil Durum Planı Hazırlama Rehberi (2024 güncellemesi), csgb.gov.tr
• İş Güvenliği Uzmanlarının Görev, Yetki, Sorumluluk ve Eğitimleri Hakkında Yönetmelik (madde 9 ve 11), mevzuat.gov.tr