Gürültü Ölçümü Nasıl Yapılır? 80, 85 ve 87 dB(A) Eşikleri ve Önlemler

İş sağlığı ve güvenliğinde gürültü ölçümü, çalışanın vardiya boyunca maruz kaldığı gürültüyü günlük maruziyet düzeyi (LEX,8h) ve tepe ses basıncı (Ppeak) olarak belirleyen kişisel maruziyet ölçümüdür. Türkiye'de bu ölçüm Bakanlıkça yetkilendirilmiş iş hijyeni laboratuvarlarına yaptırılır. Sonuç 80, 85 ve 87 dB(A) eşikleriyle karşılaştırılır ve işverenin alacağı önlemleri belirler.

Öne çıkanlar

• 80 ve 85 dB(A) eylem değerleri kulak koruyucu hesaba katılmadan, 87 dB(A) sınır değeri ise kulak koruyucunun koruyucu etkisi dahil edilerek değerlendirilir; tepe değerdeki karşılıkları 135, 137 ve 140 dB(C)'dir.
• Maruziyet 85 dB(A)'ya ulaşınca kulak koruyucu kullanımı zorunlu ve denetlenir hale gelir; değer aşıldığında eylem planı, alan işaretlemesi ve işitme testi de gerekir.
• Geçerli kişisel gürültü ölçümünü yeterlik veya ön yeterlik belgeli iş hijyeni laboratuvarı yapar; sabit noktadaki ortam ölçümü sınır değerlerle kıyaslanmaz.
• Laboratuvar uygunluk yorumu yapmaz; yasal karşılaştırma belirsizlik eklenmeden yapılır, önlem kararında ise belirsizlik hesaba katılır.
• ÇSGB rehberine göre iyi koruma, kulağa ulaşan seviyenin etki seviyesinin 5 ila 10 dB altında kalmasıdır; 15 dB'den fazla altı aşırı korumadır ve kısa süreli çıkarma bile korumayı zayıflatır.

80, 85 ve 87 dB(A) ne anlama gelir?

80 dB(A) en düşük maruziyet eylem değeri, 85 dB(A) en yüksek maruziyet eylem değeri, 87 dB(A) ise hiçbir durumda aşılamayacak maruziyet sınır değeridir. Üçü de sekiz saatlik iş gününe göre hesaplanan günlük maruziyet düzeyine (LEX,8saat) uygulanır. Tepe ses basıncında karşılıkları sırasıyla 135, 137 ve 140 dB(C)'dir.

Değerler, 28.07.2013 tarihli ve 28721 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik'in (aşağıda Gürültü Yönetmeliği ya da kısaca Yönetmelik) 5. maddesindedir; Yönetmelik o günden bu yana değişmemiştir. Yönetmelik iki ölçütü "veya" ile bağlar: LEX,8saat ya da tepe değerden birinin eşiği geçmesi, o basamağın yükümlülüklerini başlatır.

LEX,8saat, darbeli gürültü dahil bütün A ağırlıklı maruziyetin sekiz saatlik iş gününe göre zaman ağırlıklı ortalamasıdır. Tepe değer ise C ağırlıklı anlık ses basıncının en yüksek değeridir (Md. 4/1). Laboratuvar raporlarında bu ikisi LEX,8h ve Ppeak olarak yazılır.

En çok karıştırılan nokta kulak koruyucudur. Eylem değerleri, kulak koruyucunun etkisi dikkate alınmadan karşılaştırılır (Md. 5/3). Sınır değer uygulanırken ise çalışanın kullandığı kulak koruyucunun koruyucu etkisi de hesaba katılır (Md. 5/2). Korunmasız 89 dB(A) ölçülen bir operatör, uygun koruyucuyu sürekli takıyorsa sınır değeri aşmış sayılmaz; ama 85 dB(A) basamağının bütün yükümlülükleri geçerlidir.

Hangi seviyede işveren ne yapmak zorunda?

İşverenin yükümlülükleri basamak basamak artar: 80 dB(A) seviyesinde bilgilendirme, eğitim ve kulak koruyucuyu hazır bulundurma; 85 dB(A) seviyesinde kulak koruyucu kullanımını sağlama ve denetleme, eylem planı, alan işaretlemesi ve işitme testi gelir. 87 dB(A) aşılırsa derhal müdahale gerekir. Aşağıdaki tablo bunları madde numaralarıyla özetler.

Basamaklar birbirini tamamlar; 85 dB(A)'yı aşan bölümde 80 dB(A) satırındaki eğitim de geçerlidir. Kulak koruyucu son çaredir: Yönetmelik önce gürültüyü kaynağında yok etmeyi veya azaltmayı, sessiz ekipmanı, perdeleme, kapatma ve sönümlemeyi, bakımı ve süreyi kısaltan iş organizasyonunu sayar (Md. 8/1, 8/2). Kişisel korunmaya ancak bunlar yetmezse geçilir (Md. 9/1).

Risk değerlendirmesinde ölçüm sonucunun yanında darbeli gürültüyü, işle ilgili ototoksik maddeler ve titreşimle etkileşimi, uyarı sinyallerinin duyulabilirliğini ve sağlık gözetimi bulgularını da ele alın (Md. 7). Riski Fine-Kinney yöntemiyle puanlıyorsanız, laboratuvar raporunu o satırın dayanağı olarak yazın.

Sağlık gözetimi, işyeri hekiminin belirlediği düzenli aralıklarla yapılır (Md. 13/1-a). İşe bağlı işitme kaybı saptanırsa işveren risk değerlendirmesini ve önlemleri gözden geçirir, gerekirse çalışanı gürültüsüz bir işe verir ve benzer maruziyetteki çalışanları da düzenli sağlık gözetimine alır (Md. 13/2). Periyodik muayene aralığı tehlike sınıfına bağlı olduğundan işyeri tehlike sınıfınızı NACE koduyla kontrol edin.

Gürültü ölçümünü kim yapabilir?

Yasal geçerliliği olan gürültü ölçümünü, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığından yeterlik veya ön yeterlik belgesi almış iş hijyeni laboratuvarı yapar. Kişisel gürültü maruziyeti ölçümü, TÜRKAK akreditasyonu zorunlu parametreler arasındadır. Belgesi olmayan laboratuvarın ölçüm sonuçları geçersizdir (İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik Md. 5/3, Md. 8/1 ve EK-1).

Bu Yönetmelik 27.01.2023 tarihli ve 32086 sayılı Resmî Gazete'de yayımlandı, 04.02.2024'te değiştirildi (aşağıda İş Hijyeni Yönetmeliği). Laboratuvarla anlaşmadan önce şunları kontrol edin (madde numaraları bu Yönetmeliğe aittir):

• Akreditasyon: Yeterlik belgesi için laboratuvar, kişisel gürültü ölçümünde kullandığı metottan TS EN ISO/IEC 17025'e göre TÜRKAK akreditasyonu almış olmalıdır. Ön yeterlik belgesi ise akreditasyon başvurusu yapmış laboratuvara bir defaya mahsus ve bir yıllığına verilir (Md. 8/1-a, 8/2-a, 22/2).
• Kapsam: Laboratuvar, belgesindeki parametre ve metotlar dışında ölçüm yapamaz (Md. 7/1). Belgenin parametre listesinde kişisel gürültü maruziyet ölçümünü görün; belgeler İSGÜM'ün internet sayfasında ilan edilir (Md. 24/3).
• Personel: 1 Ocak 2026'dan bu yana ölçümü, İSGÜM eğitimini tamamlayıp sınavı geçen ve sertifikalandırılan ölçüm ve numune alma personeli yapar (Md. 13/2, 16/3, 40/1-a). Sertifika dört yıl geçerlidir (Md. 22/3).
• Bildirim: Laboratuvar ölçümü en az üç gün önce İSG-KATİP'e bildirir ve rapor verilerini sisteme yükler (Md. 36/1-d, 19/5).

İSGÜM'ün yetki verilen örnek metot listesinde kişisel gürültü ölçümü için TS EN ISO 9612, işyeri ortam gürültüsü için TS ISO 1996-2 yer alır. Gürültü Yönetmeliği ise LEX,8saat tanımında TS 2607 ISO 1999 standardına atıf yapar (Gürültü Yönetmeliği Md. 4/1-b).

İSG uzmanının kendi ses seviyesi ölçeriyle yaptığı tarama, hangi bölümlerin ölçtürüleceğini seçmeye yarar. Bu tarama yasal ölçümün yerine geçmez (İş Hijyeni Yönetmeliği Md. 5/3).

Ölçüm işyerinde nasıl yürütülür?

Ölçüm, laboratuvarın işyerinde yaptığı ön incelemeyle başlar. Gürültü kaynakları, görevler, vardiyalar ve maruziyet süreleri gözlenir; ölçüm noktaları ve ölçüm sayıları ön inceleme raporuna yazılır. Nokta ve sayıların belirlenmesinin nihai sorumluluğu işverendedir (İş Hijyeni Yönetmeliği Md. 14). İş güvenliği uzmanı veya işyeri hekimi laboratuvar personeline eşlik eder (aynı Yönetmelik Md. 5/4).

Ön inceleme raporunda her homojen maruziyet grubunu ve her gürültülü görevi görün. İSGGM, üzerinde anlaşılan ölçüm listesinin karşılıklı imzalanıp işyerinde saklanmasını ister. Ölçüm günü üretim normal şartlarda ve kapasitede sürmeli; işi durdurmak, yavaşlatmak veya hızlandırmak yasaktır (İş Hijyeni Yönetmeliği Md. 5/5-c, 16/9).

TS EN ISO 9612 üç ölçüm stratejisi tanımlar:

1. Görev tabanlı: Vardiya, birbirinden net ayrılan görevlere bölünür ve her görev ayrı ölçülür. Pres hattı gibi döngüsel işlerde her görevin dozunu ayrı ayrı görmenizi sağlar.
2. İş tabanlı: Görevler net ayrılamıyorsa aynı işi yapan homojen gruptan, vardiyaya yayılmış örnek ölçümler alınır.
3. Tam gün: Ne görev ne grup tanımlanabiliyorsa kişisel dozimetreyle çalışma gününün tamamı ölçülür.

İSGÜM'ün TS EN ISO 9612 sunumuna göre ses seviyesi ölçerin mikrofonu, çalışanın kulak kanalına en fazla 0,4 metre uzakta tutulur. Dozimetre mikrofonu, daha fazla maruz kalan kulak tarafında omuza ve kulak kanalından en az 0,1 metre uzağa takılır. Her ölçüm dizisinden önce ve sonra kalibratörle saha doğrulaması yapılır; iki okuma arasındaki fark 0,5 dB'yi aşarsa o dizi iptal edilir.

Gürültü ölçüm raporu nasıl okunur?

Önce kişisel maruziyet tablosuna bakın: her çalışan veya grup için LEX,8h değeri ± genişletilmiş belirsizlikle, her görevin bu değere katkısı (LEX,8h,m) ve tepe değer Ppeak dB(C) olarak verilir. Laboratuvar uygunluk yorumu yapmaz; sonucu mevzuatla karşılaştırmak işverenin işidir (İş Hijyeni Yönetmeliği Md. 6/1, 19/4).

Raporu şu sırayla kontrol edin:

1. Yetki ve metot: Kapakta yetki belgesi numarası ve TÜRKAK akreditasyon ifadesi, metot tablosunda "Kişisel Gürültü Ölçümü / TS EN ISO 9612" bulunmalıdır (rapor formatı: İş Hijyeni Yönetmeliği Md. 19/2).
2. Kişiler, noktalar ve süreler: Kişisel maruziyeti ölçülen kişinin adı, unvanı ve yaptığı iş raporda yazar (İş Hijyeni Yönetmeliği Md. 19/3); ön inceleme raporundaki her grup sonuç tablosunda karşılık bulmalıdır. Görev sürelerini vardiya planıyla karşılaştırın: 10 saatlik vardiyada aynı seviyedeki maruziyet LEX,8h değerini yaklaşık 1 dB artırır.
3. Hesap: dB değerleri aritmetik değil enerji ortalamasıyla birleştirilir. Görev katkısı LEX,8h,m = LAeq + 10 log(T/8) ile bulunur; T, saat cinsinden görev süresidir.
4. Tepe değer: Ppeak'i 135, 137 ve 140 dB(C) ile ayrıca karşılaştırın. Darbeli işlerde LEX,8h düşük kalsa bile tepe değer bir eşiği tek başına aşabilir.
5. Belirsizlik: İSGÜM'ün karar kuralı duyurusuna göre yasal karşılaştırma, ölçüm sonucuna belirsizlik eklenmeden veya çıkarılmadan yapılır; önlem kararında ise belirsizlik dikkate alınır. 84,1 ± 2,9 dB(A) yasal olarak 85'in altındadır, ama aralığın üst ucu 87'ye ulaştığı için o bölümde kulak koruyucu kullanımını zorunlu tutmak ihtiyatlı karardır.
6. Ortam tablosu: Sabit noktadaki ortam ölçümü kişisel maruziyeti göstermez ve sınır değerlerle kıyaslanmaz (İş Hijyeni Yönetmeliği Md. 16/8). TS ISO 1996-2 ile verilen bu tablo, risk değerlendirmesinde kaynakları ve dinlenme alanlarını değerlendirmek içindir.

Değerlendirmeyi yazılı yapın: ek önlem kararı, varsa İSG kurulunun, yoksa işyeri hekimi ile iş güvenliği uzmanının yazılı görüşü alınarak verilir (İş Hijyeni Yönetmeliği Md. 6/1). Kararı ve terminini tespit ve öneri defterine işleyin. Raporu müfettişe gösterilmek üzere en az 10 yıl saklayın (Gürültü Yönetmeliği Md. 6/3, İş Hijyeni Yönetmeliği Md. 5/6).

Örnek: Bursa'da sac pres hattında ölçüm sonucu

Bursa'da otomotiv yan sanayiinde eksantrik preslerle sac parça basan bir hat düşünün. Pres operatörleri sekiz saatlik vardiyada aynı işi yaptığı için tek bir homojen maruziyet grubudur ve laboratuvar görev tabanlı stratejiyi seçmiştir. Aşağıdaki rakamlar gerçek bir işyerine ait değildir, raporu okumayı göstermek için kurgulanmıştır.

Rapor şöyle okunur:

1. 89,0 dB(A), en yüksek eylem değerini aşıyor. Kulak koruyucu kullanımı zorunlu ve denetlenir hale gelir, eylem planı hazırlanır, pres alanı işaretlenip sınırlandırılır ve operatörlerin işitme testleri yaptırılır (Md. 8/3, 9/1-b, 13/1-b).
2. Belirsizlik sonucu değiştirmiyor. Yasal karşılaştırma 89,0 üzerinden yapılır; aralığın alt ucu olan 86,6 dB(A) da 85'in üzerindedir.
3. 87 dB(A)'nın üzerinde olmak tek başına sınır aşımı değildir. Sınır değer, kulak koruyucu takılıyken kulağa ulaşan maruziyetle değerlendirilir (Md. 5/2); hesabı bir sonraki bölümde yaptık.
4. Tepe değer 135 dB(C)'yi aşıyor. 136,2 dB(C) en düşük eylem değerinin üzerinde, 137'nin altındadır; bağlayıcı olan LEX,8h olsa da darbeli gürültü koruyucu seçiminde ayrıca ele alınır.
5. Dozun neredeyse tamamı pres başından geliyor. 88,8 dB(A)'lık katkı toplamı belirler; önlemler bu göreve odaklanmalıdır.

Eylem planı

• Kaynakta: Parçaların kasaya düşme yüksekliğini azaltın, kasaya eğimli rampa veya tel kafes çeper ekleyin. ÇSGB'nin Çalışma Yaşamında Gürültü ile Mücadele Rehberi'ndeki örnekte 1 metreden düşen 0,5 kg'lık metal parçalarda rampa yaklaşık 6, tel kafes çeper yaklaşık 14 dB(A) azalma sağlamıştır.
• Basınçlı hava: Hava üfleme ve tahliye ağızlarına susturucu takın. Rehber, uygun susturucuyla egzoz gürültüsünde 20 ile 40 dB(A) arası azalma verir; bu azalma o kaynağa aittir, toplam maruziyet aynı oranda düşmez.
• Bakım ve yalıtım: Kuru rulman, gevşek parça ve yıpranmış dişliyi bakım planına alın; gidip gelme hareketi yapan makineleri titreşim yalıtımlı kaideye oturtun (Md. 8/2-d, 8/2-e).
• İş organizasyonu: Maruziyet süresi yarıya inerse o görevin katkısı 3 dB düşer. Pres başında 6 yerine 3 saat çalışmak, katkıyı 88,8'den 85,8 dB(A)'ya indirir.
• Etkinlik ölçümü: Önlemlerden sonra ölçümü tekrarlatın (İş Hijyeni Yönetmeliği Md. 5/2-a).

Teknik önlemlerin pres önünü 4 dB düşürdüğünü varsayalım: LEX,8h 85,2 dB(A)'ya iner. Operatörler günde bir saat de 80 dB(A)'lık kalite kontrol masasında çalışırsa sonuç 84,7 dB(A) olur. Bu değer yasal olarak 85'in altındadır, ama 80'in üzerinde kaldığı için eğitim ve kulak koruyucuyu hazır bulundurma yükümlülüğü sürer; belirsizlik aralığı 85'i kapsadığından kullanımı zorunlu tutmak da ihtiyatlıdır.

Kulak koruyucu nasıl seçilir: SNR mi, HML mi?

Kulak koruyucu, kulağa ulaşan etkin seviyeyi (L'A) güvenli banda indirecek, ama çalışanı uyarı seslerinden koparmayacak biçimde seçilir. SNR yöntemi yalnızca C ağırlıklı seviyeyi, HML yöntemi hem A hem C ağırlıklı seviyeyi kullanır; en ayrıntılısı oktav bant yöntemidir. Üç yöntem de ISO 4869-2 standardında tanımlıdır.

• SNR yöntemi: L'A = LC - SNR. SNR'yi A ağırlıklı seviyeden çıkarmayın; C ile A arasındaki fark büyüdükçe koruma olduğundan iyi görünür.
• HML yöntemi: Önce LC - LA farkı bulunur. Fark 2 dB veya altındaysa PNR = M - (H - M) / 4 x (LC - LA - 2), 2 dB'den büyükse PNR = M - (M - L) / 8 x (LC - LA - 2) olur; L'A = LA - PNR.
• Oktav bant yöntemi: Gürültünün oktav bant spektrumu ölçülmüşse üreticinin bant zayıflatma değerleriyle en ayrıntılı sonucu verir.

Hedef bandı aynı ÇSGB rehberi verir: kulağa ulaşan seviye, etki seviyesinin (L etki) 5 ila 10 dB altındaysa koruma iyidir, 15 dB'den fazla altındaysa çok yüksektir. L etki olarak 80 dB(A) alındığında hedef 70 ile 75 dB(A) arası, alt sınır 65 dB(A) olur. Aşırı koruma iletişimi ve uyarı sinyallerinin duyulmasını engelleyebilir; rahatsız olan çalışan koruyucuyu çıkarabilir.

Örnekteki pres başında LA = 90,1 dB(A) ve LC = 93,4 dB(C) ölçüldüğünü varsayalım (fark 3,3 dB). İki seçenek şöyle sonuç verir:

Manşonlu kulaklık pres başında ve kalıp değişiminde takılırsa operatörün etkin günlük maruziyeti yaklaşık 72 dB(A) olur ve 87 dB(A) sınır değeri sağlanır (Md. 5/2). Koruyucuyu pres başında yalnızca 30 dakika çıkarmak bu değeri 79, bir saat çıkarmak 81,5 dB(A)'ya yükseltir. Yönetmelik de kullanımı sağlamak için her türlü çabayı ve etkinliğin kontrolünü ister (Md. 9/1-c).

Üretici değerleri laboratuvarda bulunur. İngiltere'nin İSG otoritesi HSE, sahadaki kayıplar için hesaplanan seviyeye 4 dB eklenmesini önerir; Türk mevzuatında böyle bir düzeltme yoktur. 4 dB eklense de manşonlu kulaklık 77 dB(A) ile 80'in altında kalır.

Pres gibi darbeli işlerde tepe değeri ayrıca düşünün: ISO 4869-2 bu yöntemlerin tepe ses basıncında uygun olmayabileceğini belirtir; üreticiden darbeli gürültü performansını isteyin. Seçimde çalışanların görüşünü alın (Md. 12/1-c). Koruyucu çalışana tam uymalı, doğru kullanılmalı ve hijyen gerektiriyorsa kişiye özel verilmelidir (Md. 9/2).

Ölçüm sonucunu sahada yönetmek

Raporu okumak, ölçüm planını laboratuvarla kurmak ve eylem planını terminleriyle izlemek, iş güvenliği uzmanının sahadaki işidir. Bu işi belgeyle üstlenmek veya belge sınıfınızı yükseltmek için Uludağ Uzman Akademi'nin B sınıfı iş güvenliği kursu programını inceleyin; dönem tarihleri için iletişim sayfamızdan bize ulaşın.

Kaynaklar

• Çalışanların Gürültü ile İlgili Risklerden Korunmalarına Dair Yönetmelik (mevzuat.gov.tr)
• İş Hijyeni Ölçüm, Test ve Analizleri Hakkında Yönetmelik (mevzuat.gov.tr)
• İSGÜM Laboratuvar Yetkilendirme: metot listesi, rapor formatı ve duyurular (csgb.gov.tr)
• ÇSGB İSGGM, Çalışma Yaşamında Gürültü ile Mücadele Rehberi, Revizyon 2024 (csgb.gov.tr)